Poznaj przeszłość Warszawy

Ten artykuł dotyczy 1 Pułku Szwoleżerów okresu II RP. Zobacz też: 1 Pułk Szwoleżerów.

1 Pułk Szwoleżerów
Historia
Państwo	II Rzeczpospolita
Sformowanie	1918
Rozformowanie	1939
Patron	Józef Piłsudski
Tradycje
Święto	10 grudnia[a]
Rodowód	1 Pułk Ułanów Legionów Polskich
Dowódcy
Pierwszy	mjr Gustaw Orlicz-Dreszer
Ostatni	płk dypl. Janusz Albrecht
Działania zbrojne
I wojna światowa, wojna polsko-bolszewicka, II wojna światowa (kampania wrześniowa)
Organizacja
Dyslokacja	Warszawa[b]
Podporządkowanie	Mazowiecka Brygada Kawalerii (1937-1939)
Rodzaj wojsk	kawaleria
Rodzaj sił zbrojnych	Wojska lądowe

1 Pułk Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego – oddział kawalerii Wojska Polskiego II RP.

[edytuj] Formowanie pułku

Pułk nawiązywał do tradycji 1 Pułku Szwoleżerów-Lansjerów Gwardii cesarza Napoleona I oraz 1 Pułku Ułanów Legionów Polskich Beliny.

Początek organizacji pułku datowany jest na październik 1918, a inicjatywa utworzenia należała do oficerów byłego 1 Pułku Ułanów Legionowych Polskich w Warszawie – w tym głównie do rotmistrza Gustawa Orlicz-Dreszera.

Pierwsza nazwa pułku to 1 Pułk Ułanów; organizacja była oparta na wzorcach legionowych, nowym domem szwoleżerów wybrano Ziemię Chełmską. W skład pułku weszły szwadrony sformowane we Włodawie – 1, Chełmie – 2 i 3, Hrubieszowie – 4 i karabinów maszynowych. 8 stycznia 1919 jednostka przemianowana została na 1 Pułk Szwoleżerów (Lekkokonnych). W grudniu tego roku Józef Piłsudski wyraził zgodę na przyjęcie szefostwa pułku, w związku z czym oddział przemianowany został na 1 Pułk Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego.

[edytuj] Pułk w walce o granice

Tereny działań pułku w latach 1919-1920

29 lipca - 3 sierpnia 1920

Działalność bojową pułk rozpoczyna w czasie wojny z Ukraińcami (styczeń-marzec 1919 r.), a następnie kontynuuje podczas wyprawy wileńskiej (kwiecień-wrzesień 1919 r.). 1 Pułk Szwoleżerów w maju 1920 r. został wysłany na front polsko-rosyjski i następnie wziął udział w walkach z Armią Czerwoną – głównie z konnicą gen. Siemiona Budionnego.

17 sierpnia 1920 pod Arcelinem, w ramach Bitwy Warszawskiej, 1 Pułk Szwoleżerów przeprowadził brawurową szarżę na wojska bolszewickie, biorąc wielu jeńców. Liczył on w tym czasie 450 ludzi, składał się z czterech szwadronów jazdy, szwadronu karabinów maszynowych i szwadronu technicznego, a jego dowódcą był major Jerzy Grobicki. W czasie Bitwy Warszawskiej 1920 roku pułk nominalnie wchodził w skład 9 Brygady Jazdy, dowodzonej przez majora Jana Głogowskiego, która razem z 8 Brygadą tworzyły Północną Dywizję Jazdy, zwaną także Dywizją Dreszera^[1]. 16 sierpnia 1920 1 pszw zapobiegł utracie Płońska, a następnego dnia, wspólnie ze znajdującym się w stanie organizacji 201 Pułkiem Szwoleżerów, bronił podejść do tego miasta. Na Płońsk nacierała bolszewicka 18. i 53 Dywizja Strzelców z 4 Armii. Jej oddziały wycofywały się spod Warszawy na wschód. Na ich drodze stali polscy kawalerzyści. Zdobycie Płońska przez bolszewików umożliwiłoby im nie tylko ucieczkę, ale również wyjście na tyły polskiej 5 Armii, dowodzonej przez gen. Władysława Sikorskiego. 17 sierpnia, walki obronne na północny-wschód od Płońska trwały od godzin rannych. 201 Pułk Szwoleżerów, broniący się na linii Ćwiklin-Parcele, był silnie naciskany przez nieprzyjaciela i groziło mu rozbicie (w pewnym momencie jego dowództwo utraciło łączność z dowództwem brygady i dywizji), a 1 pszw, broniący się nieco dalej na północ, był naciskany z trzech stron i groziło mu otoczenie również od południa, tj. obszaru bronionego przez słabnący 201 pszw. W obliczu poważnej sytuacji, obserwowanej z pobliskiego wzgórza przez pułkownika Dreszera, 1 Pułk Szwoleżerów z powodzeniem oderwał się od nieprzyjaciela, przegrupował w półokrążeniu i o godz. 17:00 ruszył od północy do szarży na piechotę bolszewicką, nacierającą na Płońsk. Francuski major de Mazarat, przydzielony do pułku w roli doradcy-obserwatora, próbował protestować przeciwko planom Polaków, ponieważ uważał, że szarża nie ma szans powodzenia. Pułk, dobywając lanc i szabel, ruszył do ataku wszystkimi siłami, pokonując najpierw kłusem, a później galopem 2 kilometry odkrytego terenu, pod silnym ostrzałem karabinów maszynowych i artylerii nieprzyjaciela. W wyniku przeprowadzonej szarży poległo około 200 Rosjan, pułk wziął do niewoli 800 jeńców, zdobył 2 ckm i 2 armaty. W końcowej fazie ataku do szarży ruszył również 201 Pułk Szwoleżerów, który wziął kolejnych 250 jeńców. Straty 1 Pułku Szwoleżerów były dość wysokie i wyniosły 10-15 zabitych we wcześniejszych walkach obronnych w tym rejonie oraz 40 zabitych i rannych w czasie szarży (łącznie daje to 10% stanu liczebnego pułku w ciągu 2 dni walk). Za szarżę pod Arcelinem, pięciu kawalerzystów, wśród nich min. dowódca pułku, zostało odznaczonych przez Władysława Sikorskiego krzyżami Virtuti Militari.

[edytuj] Pułk w okresie pokoju

Grupa rekonstrukcyjna 1 Pułku Szwoleżerów w czasie defilady z okazji Święta Wojska Polskiego w Warszawie w 2006

Stacjonował w Warszawie, w koszarach przy ulicy 29 Listopada 28 (obecnie koszary zajmuje 10 Pułk Samochodowy im. mjr. Stefana Starzyńskiego).

19 marca 1921 w Chełmie, Naczelny Wódz, w dniu swoich imienin, odznaczył sztandar pułku Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari.

Pułk jako jedyny w całym wojsku, posiadał na stanie konie o umaszczeniu srokatym. Oczywiście nie w szwadronach bojowych ale jednostkowo tylko z przeznaczeniem dla buńczuka i proporca dowódcy.

Pod względem ewidencyjnym, szkolenia i uzupełnienia dowódcy pułku podporządkowany był Szwadron Przyboczny Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza. Szwadron stacjonował przy ulicy Huzarskiej (później ulicy 6 Sierpnia) i wraz z Kompanią Przyboczną tworzył Oddział Przyboczny. 19 grudnia 1922 pododdział przemianowany został na Szwadron Przyboczny Prezydenta Rzeczypospolitej i wszedł w skład Kwatery Wojskowej Prezydenta RP. Z dniem 16 lipca 1926, w związku z likwidacją Oddziału Przybocznego, Szwadron Przyboczny włączony został do 1 Pułku Szwoleżerów, w miejsce 2 szwadronu, który rozwiązano. W latach 1927-1939 2 szwadron pełnił funkcje reprezentacyjne i służbę wartowniczą w Belwederze.

Zgodnie z rozkazem ministra spraw wojskowych O.V. L 33035 E z 1925 r. przy pułku funkcjonował 2 Szwadron Samochodów Pancernych.

23 sierpnia 1935 Minister Spraw Wojskowych ustanowił, w składzie drużyny dowódcy pułku, etatową orkiestrę złożoną z jednego starszego wachmistrza - kierownika orkiestry, ośmiu podoficerów zawodowych, dwóch podoficerów nadterminowych oraz czternastu podoficerów i ułanów służby czynnej ^[2]

[edytuj] Pułk w kampanii wrześniowej

W kampanii 1939 wziął udział w składzie Mazowieckiej Brygady Kawalerii (Armia "Modlin"). Początkowo walczył na wysuniętej pozycji obronnej, a następnie w rejonie Przasnysza. Od 5 do 7 września bronił linii Narwi w rejonie Pułtuska i Serocka, a następnie wycofał się na linię Bugu.

Pułk od 11 września w dwóch grupach. Mniejsza (dowódca, szwadron liniowy, szwadron ckm w GO gen. Andersa), kapitulowała 3 października. Większa grupa (3 szwadrony liniowe) poszła na wschód Polski, gdzie 2 października poddała się Sowietom.

Obsada personalna 1 września 1939

Gustaw Orlicz-Dreszer

Bolesław Wieniawa-Długoszowski

• dowódca pułku – płk dypl. Janusz Albrecht
• zastępca dowódcy pułku – mjr Aleksander Hrynkiewicz
• II zastępca dowódcy pułku – mjr Aleksander Szalikaszwili
• kwatermistrz – mjr Mieczysław Bigoszewski
• adiutant por. Witold Marian Tarnowski
• oficer ordynansowy i informacyjny – ppor. Jan Kazimierz Kochański
• oficer broni – chor. Ryszard Czubowicz
• dowódca szw. gosp. – por. rez. Edward Ledóchowski
• oficer żywnościowy – por. rez. Stanisław Karol Jacobson
• płatnik – kpt. int. Grzegorz Jung
• lekarz – mjr dr med. Stefan Tarnawski
• lekarz wet. – kpt. lek. wet. Piotr Bylina
• kapelan – ks. Jan Słoniński
• dowódca plutonu łączności – ppor. rez. Stanisław Jastrzębski
• dowódca plutonu kolarzy- por. Ryszard Jerzy Trętowski
• dowódca drużyny pionierów – ppor. rez. Mieczysław Czyhiryn
• dowódca plutonu ppanc. – por. Bohdan Pawłowicz
• dowódca 1 szwadronu -rtm. Ludwik Bieńkowski
  • dowódca 1 plutonu -por. Stanisław Arkadiusz Dejewski
  • dowódca 2 plutonu -ppor. Witold Kazimierz Ostrowski
  • dowódca 3 plutonu -ppor. rez. Tadeusz Topolnicki
• dowódca 2 szwadronu – rtm. Franciszek Józef Flatau
  • dowódca 1 plutonu- ppor. Zbigniew Henryk Zieliński
  • dowódca 2 plutonu – ppor. rez. Andrzej Manteuffel
  • dowódca 3 plutonu – pchor. Józef Przybyszewski
• dowódca 3 szwadronu – por. Stefan Andrzej Orpiszewski
  • dowódca 1 plutonu – por. Witold Weli Hoźman Mirza Sulkiewicz
  • dowódca 2 plutonu – ppor. Marian Nitecki, w dniu 15 sierpnia 2007 otrzymał awans na stopień generała brygady
  • dowódca 3 plutonu – ppor. Tomasz Libiszowski
• dowódca 4 szwadronu – rtm. Roman Chruszczewski
  • dowódca 1 plutonu – por. rez. Michał Jaworski
  • dowódca 2 plutonu – -ppor. Andrzej Lucjan Janiszewski
  • dowódca 3 plutonu – por. rez. Tadeusz Staszewski
• dowódca szwadronu ckm – rtm Kazimierz Pereświet-Sułtan
  • dowódca 1 plutonu – ppor. Józef Mossakowski
  • dowódca 2 plutonu – por. rez. Michał Bylina
  • dowódca 3 plutonu – ppor. Alfred Steinkeller

[edytuj] W Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie

5 lutego 1945 r. przystąpiono do organizacji 1 Pułku Szwoleżerów (kadrowego), jako rozpoznawczego pułku samochodów pancernych I Korpusu Polskiego. Do ostatecznego sformowania jednostki nie doszło.

[edytuj] Szwoleżerowie Józefa Piłsudskiego

Budynek koszarowy przy ul. Szwoleżerów 7a

Nadbudowany budynek dawnej wartowni do koszar pułku - zachowany na poziomie parteru

Katedra Świętego Ducha w Warszawie, wzniesiona w 1906 r. jako cerkiew Lejbgwardii Ułańskiego Pułku Jego Wysokości, pod wezwaniem błogosławionego Martyniana, w latach 1920-1939 świętynia 1. Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego

Dowódcy pułku:

• rtm./mjr Gustaw Orlicz-Dreszer – 5 listopada 1918 – 29 kwietnia 1920
• rtm. Jan Głogowski – 29 kwietnia 1920 – 25 maja 1920
• mjr Gustaw Orlicz-Dreszer – 25 maja 1920 – 25 czerwca 1920
• rtm./mjr Jan Głogowski – 25 czerwca 1920 – 15 sierpnia 1920
• mjr dypl. Jerzy Grobicki – 15 sierpnia 1920 – 8 maja 1921
• ppłk Jan Głogowski – 8 maja 1921 – 30 września 1926
• ppłk dypl. Bolesław Wieniawa-Długoszowski – 30 września 1926 – 26 października 1928
• ppłk dypl. Jan Karcz – 26 października 1928 – 2 października 1931
• płk dypl. Antoni Durski-Trzaska – 2 października 1931 – 29 maja 1937
• płk dypl. Janusz Albrecht – 29 maja 1937 – 29 września 1939

Tablica Epitafijna 1 Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego w katedrze polskokatolickiej pw. św. Ducha w Warszawie

Obsada personalna początek 1930

• ppłk dypl. Jan Karcz – dowódca pułku
• ppłk Konrad Zembrzuski – z-ca dowódcy pułku
• mjr Józef Szostak – kwatermistrz
• rtm. Zdzisław Dziadulski p.o. dowódcy szwadronu
• rtm. Stanisław Kossowski
• rtm. Józef Makowiecki
• rtm. Aleksander Hrynkiewicz
• rtm. Wacław Kryński
• rtm. Mieczysław Bigoszewski
• rtm. Mieczysław Badowski
• rtm. Marjan Bełcikowski
• rtm. Józef Franciszek Flatau
• rtm. Jan Motz
• kpt. Wincenty Kowalski – oficer administracyjny
• por. Janusz Władysław Dąbrowski
• por. Alfons Emil Vacqueret
• por. Kazimierz Pereświet-Sołtan
• por. Stefan Janowski
• por. Jan Domagalski
• por. Stefan Cichocki
• por. Leon Bittner
• por. Józef Czesław Wilczyński
• por. Tadeusz Sokołowski
• por. Jan Piotrowski
• ppor. Roman Chruszczewski
• ppor. Eugeniusz Zdzisław Gadomski
• ppor. Marjan Witold Tarnowski

Oficerowie pułku:

• Wacław Budzyński
• Aleksander Hrynkiewicz
• Adam Królikiewicz
• Marian Nitecki
• Mieczysław Pożerski (nadetatowy)
• Karol Rómmel
• Józef Szostak
• Józef Taube

Podoficerowie:

• Ludwik Wyszogrodzki

Odznaczeni srebrnym krzyżem Orderu „Virtuti Militari” V klasy za wojnę 1918-1920

[edytuj] Symbole pułku

Odznaka pułku

Proporzec pułku

Odznaka

Odznaka zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. nr 49, poz. 872 z 13 grudnia 1921 roku. Posiada kształt wielopromiennej gwiazdy orderowej w centrum której umieszczono medalion z inicjałami JP, obwiedziony wstęgą Orderu Virtuti Militari. Oficerska - dwuczęściowa, wykonana w srebrze, emaliowana. Wymiary: 50 mm. Projekt: Stanisław Szygiel Wykonanie: Wiktor Gontarczyk - Warszawa ^[3]

Oznaka żałobna

26 czerwca 1935 Minister Spraw Wojskowych "w celu uczczenia i utrwalenia pamięci Marszałka Jóżefa Piłsudskiego w pułkach: 1 szwoleżerów, 41 i 66 piechoty, których Szefem był Zmarły Marszałek oraz dla Korpusu Kadetów Nr 1, który w tytule swoim nosi Nazwisko Marszałka Piłsudskiego - ustanowił stałą oznakę żałobną." Oznakę stanowiła czarna obwódka, średnicy 3 mm, złożona z podwójnego czarnego sznura - jedwabnego u oficerów i podoficerów zawodowych, a bawełnianego u szeregowców i kadetów - przyszyta do krawędzi lewego naramiennika kurtki i płaszcza, i noszona stale w służbie i poza służbą do wszystkich rodzajów ubioru wojskowego ^[4] (zob. Kult Józefa Piłsudskiego).

Barwa

Proporczyk srebrny z wąskim amarantowym paskiem pośrodku

Otok amarantowy^[5]

Żurawiejki

Uwagi

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

• Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990. ISBN 83-211-1104-1. 
• "Almanach oficerski": praca zbiorowa, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1923
• "Księga chwały piechoty": komitet redakcyjny pod przewodnictwem płk. dypl. Bolesława Prugara Ketlinga, Departament Piechoty MSWojsk, Warszawa 1937-1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1992
• "Rocznik Oficerów Kawalerji 1930", Nakładem ,,Przeglądu Kawaleryjskiego", Warszawa 1930.
• Jan Karcz, Wacław Kryński: Zarys historji wojennej 1-go Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego, Z polecenia Wojskowego Instytutu Historycznego, Warszawa 1931
• Łukasz Nadolski, „Zapomniana szarża — Arcelin 17 VIII 1920 roku”, Militaria XX wieku, nr 4 (25), lipiec-sierpień 2008 r.
• Zdzisław Sawicki: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siy Zbrojne Na Zachodzie. Pantera Books. ISBN 83-204-3299-5. 
• Praca Zbiorowa: 1 Pułk Szwoleżerów seria Wielka Księga Kawalerii Polskiej 1918-1939. Edipresse Polska S.A., 2012. ISBN 978-83-7769-220-2. 

p • d • e Wojsko Polskie II RP Rodowód Armia Polska we Francji • Armia Wielkopolska • Legiony Polskie • Samoobrona Litwy i Białorusi • Wojsko Litwy Środkowej • Wojsko Polskie na Wschodzie Bronie i formacje Piechota • Kawaleria • Artyleria • Broń pancerna • Lotnictwo • Marynarka Wojenna • Korpus Ochrony Pogranicza • Obrona Narodowa Służby duszpasterska • geograficzna • intendentury • inżynieryjno-saperska • kolejowa • remontu • sprawiedliwości • zdrowia • weterynarii • uzbrojenia • lotnictwa • żeglugi śródlądowej • łączności WP w 1939 OdeB pokojowe • Plan mob. "W" • Mobilizacja • OdeB wojenne • GISZ • M.S.Wojsk. • ND WP • Kampania wrześniowa • Plan Zachód • Plan Wschód Inne Bunt Żeligowskiego • Centrum Wyszkolenia Sanitarnego • Centrum Wyszkolenia Saperów • Centrum Wyszkolenia Łączności • Centrum Wyszkolenia Żandarmerii • Centrum Wyższych Studiów Wojskowych • Fundusz Obrony Narodowej • Główny Urząd Zaopatrywania Armii • Instytut Wojskowo-Techniczny • Oddział II Sztabu Generalnego WP • Oficerska Szkoła Topografów • Placówki dyplomatyczne Wojska Polskiego II RP • Rada Wojenna • Rada Wojskowa • Wojna polsko-bolszewicka • Wojskowa Komisja Ustawodawcza • Wyższa Szkoła Wojenna Barwy broni i służb • Mundur