Albania – Wikipedia, wolna encyklopedia
 |
Ten artykuł od 2009-10 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Albania Albania (Shqipëria, Republika Albanii – Republika e Shqipërise) – państwo w południowo-wschodniej Europie na Bałkanach. Albania na zachodzie ma dostęp do Morza Adriatyckiego, a na południowym zachodzie do Morza Jońskiego. Od Włoch oddziela ją cieśnina Otranto o szerokości ok. 72 km. Łączna długość granic lądowych wynosi 720 km, natomiast wybrzeża morskiego – 362 km. Graniczy z :
Grecją (282 km)
Czarnogórą (173 km)
Macedonią (151 km)
Kosowem (114 km)
Albania jest członkiem ONZ, NATO, OBWE, Rady Europy, WTO oraz jednym z założycieli Unii na rzecz Regionu Morza Śródziemnego. Albania była potencjalnym kandydatem do Unii Europejskiej od stycznia 2003 i złożyła oficjalny wniosek 28 kwietnia 2009[3].
Albania posiada system parlamentarny. Stolicą kraju jest Tirana, jest to również finansowe centrum kraju[4]. W stolicy mieszka ok. 895 tys. ludzi, natomiast cały kraj liczy 3,2 mln mieszkańców. Reformy wolnego rynku otworzyły kraj na inwestycje zagraniczne, zwłaszcza w rozwój energetyki i infrastruktury transportowej.
Spis treści |
[edytuj] Etymologia nazwy
Albania jest nazwą kraju, zaczerpniętą ze źródeł grecko-rzymskich. Przez mieszkańców ich kraj jest nazywany Shqipëri (Shqipëria). Rdzeń alb został zaczerpnięty z języków ilirskich i oznacza kolor biały[5]. Historia Świata Polibiusza, pochodząca z II w. p.n.e., wspomina o plemieniu żyjącym na terenie dzisiejszej Albanii, którego członkowie byli nazywani Albanoí i Arbanitai[6].
Albańska nazwa Shqipëria pochodzi od słowa Shqipoj oznaczającego mówić otwarcie, krótko i jasno.
Nazwy w innych językach:
[edytuj] Geografia
- Ważniejsze miasta (liczba mieszkańców w tys. w latach 2007-2008): Tirana (616,4), Durrës (126,2), Elbasan (126,1), Wlora (91,7), Szkodra (89,4), Kamza (86,5), Korcza (75,0), Fier (63,5), Berat (47,5) i Lushnja (43,1).
- Położenie geograficzne: 39°40'–40°40' N, 19°15'–21°55' E
- Najwyższy punkt: Korab, 2764 m n.p.m.
Albania jest w 75% krajem górzystym. Niewielki procent kraju zajmują niziny położone nad Morzem Adriatyckim oraz doliny większych rzek takich jak: Drin (285 km), Wjosa (272 km) i Seman z Devoll (281 km). Pozostała część kraju to wyżyny oraz góry w paśmie Gór Dynarskich z pasmami jak: Góry Północnoalbańskie, Góry Skanderbega, Mal Valamarës. Na granicach znajdują się 3 duże jeziora: Szkoderskie (368 km²); Ochrydzkie (347 km²) oraz Prespa (288 km²). Najdalej wysunięty na zachód przylądek to Kepi i Gjuhëzës.
[edytuj] Gospodarka
Do końca lat 80. XX wieku gospodarka była centralnie planowana, obecnie znajduje się w fazie transformacji. Gospodarka Albanii rozwijała się w latach 2000–2004 w tempie 6÷7%, przy czym znamienny jest duży udział inwestycji zagranicznych. Obecnie tempo wzrostu PKB wynosi 6% (dane z 2007). Niemal połowa produktu krajowego brutto wytwarzana jest w szarej strefie, natomiast 15% pochodzi z przekazów Albańczyków pracujących za granicą[7], głównie w Grecji i we Włoszech. Wielkość PKB w 2008 roku wyniosła 12,964 mld dolarów, czyli 4089 dolarów na 1 mieszkańca[2]. Kraj ten jest obok Mołdawii oraz Serbii jednym z najbiedniejszych państw Europy. Aż 25% mieszkańców kraju żyje poniżej granicy ubóstwa[7]. Szacuje się, że stabilizacja i doprowadzenie Albanii do poziomu, z którego mogłaby wejść do Unii Europejskiej, zajmie nawet kilkanaście lat. Pomimo że Albania była częściowo chroniona przed kryzysem finansowym, można było zaobserwować zwolnienie gospodarki[7].
Znaczne bogactwa mineralne Albanii pozwalają na rozwój górnictwa, wydobywa się między innymi: rudy chromu – 91 tys. ton, miedzi, żelaza i niklu oraz ropy naftowej – 300 tys. ton, gazu ziemnego, węgla i boksytów. Nad jeziorem Prespa są jedne z największych w świecie złóż naturalnego asfaltu. Produkcja energii elektrycznej (głównie w elektrowniach wodnych) wynosiła w 2004 roku 4,3 TWh. Koło Durrës pracuje duża cementownia, liczne są zakłady metalowe, elektrotechniczne, włókiennicze i przetwórstwa płodów rolnych. Albania jest znaczącym producentem wyrobów tytoniowych.
Rozwinięta jest również uprawa zbóż, w tym kukurydzy – 197 tys. ton, pszenicy 295 tys. ton, słoneczników, tytoniu – 5 tys. ton, buraków cukrowych, drzew owocowych, oliwek – 27 tys. ton i winorośli – 83 tys. ton. oraz hodowla bydła, kóz i owiec – 1,85 mln (produkcja wełny 3,8 tys. ton).
Mimo znacznych inwestycji transport drogowy i kolejowy jest słabo rozwinięty. Z 16,8 tys. km dróg tylko 40% spełnia europejskie standardy, zaś linie kolejowe liczą w sumie 540 km. Motoryzacja jest dopiero w fazie początkowej. W 2002 roku w Albanii było 190 tys. samochodów osobowych, co dało zaledwie 59 pojazdów na 1000 mieszkańców. Głównym portem morskim jest Durrës, a lotniczym port lotniczy Rinas w Tiranie. Po długotrwałej izolacji Albania koncentruje się na rozwoju turystyki międzynarodowej, głównie na wybrzeżu Riwiery Albańskiej. Liczba turystów zagranicznych przekracza już milion rocznie, zaś wpływy w 2002 roku wyniosły 487 mln dolarów.
Bilans handlowy, ze względu na wpłaty Albańczyków pracujących za granicą i pomoc z zewnątrz, jest bardzo niekorzystny[7]. Wykazuje znaczną przewagę importu (2,9 mld dolarów) nad eksportem (763 mln dolarów), co powoduje nieustanny wzrost zadłużenia kraju. Głównymi partnerami handlowymi są: Włochy, Grecja, Serbia oraz Niemcy.
[edytuj] Podział administracyjny
Albania dzieli się na 12 obwodów (alb. qark), które składają się z 36 okręgów (alb. rreth). Te z kolei podzielone są na 351 gmin.
[edytuj] Historia
[edytuj] Od starożytności do II wojny światowej
W starożytności Albania wchodziła w skład Ilirii zamieszkiwanej przez starożytny lud indoeuropejski Ilirów, którzy wymieszali się później z Trakami i Słowianami. W 168 roku kraj został uzależniony od Rzymian, a od końca IV wieku 395 roku przyłączony został do Cesarstwa Bizantyńskiego. Na przełomie VI i VII wieku napłynęły tu plemiona słowiańskie. W okresie IX–XI wiek tereny Albanii wchodziły w skład carstwa Bułgarii.
Pierwsze państwo albańskie powstało w XII wieku, w XIV wieku zostało podbite przez Serbów. Około 1435 Turcy zajęli Albanię, wyzwoliła się czasowo po powstaniu, zainicjowanym przez Skanderbega. Pod koniec XV wieku Turcy znów zajęli kraj, wówczas to podupadł on pod względem cywilizacyjnym. Feudałowie powoli i systematycznie przechodzili na islam, zachowując swe majątki i uprawnienia. Często piastowali wysokie funkcje w państwie tureckim (np. Ali Pasza z Tepeleny, Muhammad Ali).
W XIX wieku wzmógł się ruch niepodległościowy na rzecz wyzwolenia Albanii, zwany Rilindja. W 1912 roku Kongres Narodowy we Wlorze ogłosił deklarację niepodległości. W 1913 po konferencji londyńskiej nie powiodły się plany rozdzielenia jej między Serbię i Grecję. Do czasu wybuchu II wojny światowej Albania była kolejno księstwem, królestwem, republiką i ponownie królestwem. Na monarchę albańskiego wybrano niemieckiego arystokratę i oficera armii niemieckiej Wilhelma zu Wied. Niemiec przybył do Albanii w 1914 roku, lecz już po kilku miesiącach opuścił kraj wobec niekończących się buntów na prowincji, podsycanych przez Grecję i Włochy.
Podczas I wojny światowej Albania była okupowana przez Serbów, Austriaków i Włochów, pragnących podziału jej terytorium. Okupacja przyniosła także pozytywne skutki – m.in. wybudowano pierwsze trwałe drogi (głównie przez Austriaków).
Konferencja z 1920 zatwierdziła niepodległość Albanii (ujął się za nią Woodrow Wilson). Zdetronizowano Wilhelma zu Wieda (nie ogłosił abdykacji) i proklamowano republikę.
W 1928 konserwatywny premier Ahmed Zogu koronował się na króla, wiążąc kraj politycznie i militarnie, a nade wszystko gospodarczo z Włochami Benito Mussoliniego. Włochy zajęły Albanię w kwietniu 1939 roku, łamiąc swe zobowiązania międzynarodowe i obalając króla. 16 kwietnia 1939 roku król Włoch, Wiktor Emanuel III, został ogłoszony królem Albanii. Po 1941 roku do protektoratu albańskiego przyłączone zostało Kosowo. Lata 1943-1944 to okupacja hitlerowska, działała wtedy silna partyzantka zdominowana przez komunistów. Po wycofaniu wojsk okupacyjnych w kraju rozgorzała walka o władzę pomiędzy siłami monarchistycznymi i komunistami wygrana ostatecznie przez komunistów, którzy doszli do władzy przy pomocy jugosłowiańskich sił, na czele których stał Josip Broz Tito.
28 listopada 1944 roku Albania ogłoszona została republiką ludową, władzę przejęła komunistyczna APP kierowana przez Envera Hodżę. Nie powiodły się plany Tito stworzenia Wielkiej Jugosławii (z Albanią i Bułgarią jako kolejnymi członami federacji), co spowodowało późniejszą wrogość pomiędzy Tito i Hodżą.
[edytuj] Okres powojenny
W 1946 roku powstała Ludowa Republika Albanii. Po wojnie kraj był członkiem ONZ, Układu Warszawskiego i RWPG. Od śmierci Stalina narastał konflikt między APP a KPZR, który przybrał na sile po referacie Chruszczowa w 1956 roku. Zbliżenie ZSRR do Jugosławii wywołało krytykę Albanii i stosunki ze wszystkimi państwami Europy Wschodniej znacznie oziębiły się. Albania skłaniała się ku współpracy z Chinami, zaś ZSRR wywierał na nią szantaż gospodarczy. Dlatego na moskiewskiej konferencji partii komunistycznych i socjalistycznych doszło do ostrej konfrontacji z KPZR i jej sojusznikami, co skutkowało tym że ZSRR przestał udzielać wsparcia gospodarczego. W odwecie w ciągu kilkudziesięciu godzin ZSRR musiał ewakuować się z bazy morskiej w porcie Wlora, a Albania przejęła kilka radzieckich okrętów podwodnych oraz sprzęt i amunicję.
W 1962 roku Albania przestała uczestniczyć w pracach RWPG, co odbiło się niekorzystnie na bilansie handlowym i pozycji gospodarczej kraju. W 1968 Albania skrytykowała interwencję UW w Czechosłowacji i wystąpiła z Układu Warszawskiego. Od tej pory ZSRR nazywany był mocarstwem socjalimperialistycznym. Swą politykę zagraniczną opierała na sojuszu z Chińską Republiką Ludową, była jedynym krajem, który nie podpisał Aktu Końcowego OBWE z Helsinek. Rządzona twardą ręką przez komunistę Envera Hodżę, ogłosiła się pierwszym na świecie państwem ateistycznym. W Albanii schronienie znalazł m.in. Polak Kazimierz Mijal, który przygotowywał audycje, przekazywane za pośrednictwem Radia Tirana. W latach 70. Albania dążyła do autarkii, nie przyniosło to jednak powodzenia. W 1976 nazwę kraju zmieniono na Ludową Socjalistyczną Republikę Albanii.
Pod koniec lat 70. Albania po śmierci Mao Zedonga i krótkim okresie władzy Hua Guo Fenga skłóciła się z Chinami Deng Xiaopinga, co sprawiło iż pogrążyła się w zupełnej izolacji międzynarodowej. Nastąpiły kolejne czystki we władzach, czego efektem była (być może samobójcza) śmierć premiera Mehmeta Shehu, oskarżonego przez Hodżę o szpiegostwo na rzecz supermocarstw. Nowym premierem został Adil Çarçani. Śmierć Hodży w 1985 roku oznaczała powolny rozkład struktur władzy.
W 1991 u władzy w wyniku pierwszych w historii demokratycznych wyborów pozostali tam początkowo komuniści. W rok później zostali jednak obaleni przez demokratów. W wyniku krachu ekonomicznego z 1997 roku, będącej jego skutkiem antyrządowej rebelii, która pochłonęła ponad tysiąc ofiar śmiertelnych, do władzy w wyniku przedterminowych wyborów doszła postkomunistyczna opozycja. Po ośmiu latach sprawowania władzy Socjalistyczna Partia Albanii utraciła władzę, a w 2005 r. po wyborach parlamentarnych władzę przejęła koalicja partii opozycyjnych, na czele z Partią Demokratyczną.
1 kwietnia 2009 Albania dołączyła do państw członkowskich NATO. Jest kandydatem do Unii Europejskiej, do której akcesję popiera 96% jej obywateli[8].
[edytuj] Demografia
Liczba mieszkańców Albanii zmalała po 1998 roku o ponad ćwierć miliona wskutek emigracji do Włoch i Grecji. Przyrost naturalny, niegdyś najwyższy w Europie (w latach 1960–1985 w granicach 2,5–3%), stopniał do 0,8% w 2003 roku. Mieszkańcy Albanii mają wysoki oczekiwany wiek życia – 77,43 lat, przy tym są stosunkowo młodym społeczeństwem ze średnią wieku 28,9 lat[9]. Według oficjalnych danych kraj niemal jednolity etnicznie – 95% Albańczyków, pozostali to głównie Grecy – 3% i Macedończycy; poza granicami kraju żyje blisko 2 mln Albańczyków, z czego 1,3 mln w Kosowie, ponad 200 tys. w Grecji i przeszło 170 tys. we Włoszech[10].
W rzeczywistości od 1989 roku nie przeprowadzono w Albanii spisu powszechnego, w którym obywatele mogliby swobodnie deklarować swą narodowość. Wśród mniejszości zamieszkujących Albanię należy wymienić Greków, zrzeszonych od 1991 roku w organizacji Omonia, zamieszkujących głównie południową części kraju, Macedończyków zrzeszonych w 4 towarzystwach: MIR, Gora, Med i Prespa, reprezentowanych przez partię polityczną (Macedońska Partia na rzecz Integracji Europejskiej Albanii). Macedończycy zamieszkują południową i wschodnią Albanię, regiony Mala Prespa i Golo Brdo oraz duże miasta Elbasan i Tirana. Ponadto Albanię zamieszkuje pewna liczba Wołochów, Romów i Czarnogórców.
Średnia gęstość zaludnienia to 131 osób/km², ale w okolicach Tirany przeszło 3 razy większa, podobnie na wybrzeżu koło Durrës. Obszary górskie na wschodzie są bardzo słabo zaludnione. Współczynnik urbanizacji jest dość niski – 45%. Do największych miast Albanii (wg ludności w 2007) zalicza się: stolica Tirana – 386,03 tys.; Durrës – 126,25 tys.; Elbasan – 103,60 tys.; Wlora – 91,71 tys. i Szkodra – 89,44 tys.
| (2007) | |
|---|---|
| Liczba ludności | 3 600 523 |
| Ludność według wieku | |
| 0 – 14 lat | 24,1% (mężczyzn 454 622/kobiet 413,698) |
| 15 – 64 lat | 66,6% (mężczyzn 1 228 497/kobiet 1 170 489) |
| ponad 64 lata | 9,3% (mężczyzn 154 352/kobiet 178 865) |
| Wiek (mediana) | |
| W całej populacji | 29,2 lat |
| Mężczyzn | 28,6 lat |
| Kobiet | 29,8 lat |
| Przyrost naturalny | 9,83‰ |
| Współczynnik urodzeń | 15,16 urodzin/1000 mieszkańców |
| Współczynnik zgonów | 5,33 zgonów/1000 mieszkańców |
| Współczynnik migracji | -4,54 migrantów/1000 mieszkańców |
| Ludność według płci | |
| przy narodzeniu | 1,1 mężczyzn/kobiet |
| poniżej 15 lat | 1,1 mężczyzn/kobiet |
| 15 – 64 lat | 1,05 mężczyzn/kobiet |
| powyżej 64 lat | 0,86 mężczyzn/kobiet |
| w całej populacji | 1,04 mężczyzn/kobiet |
| Umieralność noworodków | |
| W całej populacji | 20,02 śmiertelnych/1000 żywych |
| płci męskiej | 20,46 śmiertelnych/1000 żywych |
| płci żeńskiej | 19,54 śmiertelnych/1000 żywych |
| Oczekiwana długość życia | |
| W całej populacji | 77,6 lat |
| Mężczyzn | 74,95 lat |
| Kobiet | 80,53 lat |
| Rozrodczość | 2,03 urodzin/kobietę |
- Języki: albański (oficjalny), grecki, arumuński, romski, języki słowiańskie.
- Liczba osób przypadających na 1 lekarza: 552.
- Liczba osób przypadających na łóżko szpitalne: 333.
- Na 1000 osób: 308 telefonów; 48 użytkowników Internetu.
[edytuj] Miasta
Najludniejsze miasta Albanii (powyżej 50 tysięcy mieszkańców w 2012 roku):
| Miasto | Liczba ludności | Powierzchnia (km²) | Region |
|---|---|---|---|
 Tirana |
587 135 ▲ | 41,8 km² | Tirana |
 Durrës |
168 254 ▲ | 46,3 km² | Durrēs |
| Wlora | 124 415 ▲ | 134,6 km² | Wlora |
 Elbasan |
100 362 ▲ | 1120 km² | Elbasan |
 Szkodra |
86 677 ▲ | 3562 km² | Szkodra |
 Korcza |
62 601 ▲ | 10,1 km² | Korcza |
| Fier | 453 985 ▲ | 785 km² | Fier |
[edytuj] Religia
Według World Christian Database[11] 64% Albańczyków to muzułmanie, 29,8% to chrześcijanie, 5,3% agnostycy i 0,7% ateiści[12]. W rzeczywistości Albańczycy stanowią jeden z najbardziej zlaicyzowanych narodów Europy[13].
[edytuj] Albańska kuchnia
Kuchnia Albanii swymi walorami przypomina kuchnie z innych krajów bałkańskich, wzbogacone przez wpływy tureckie.
Jedną z najpopularniejszych potraw jest gyros – czyli pieczona baranina podawana jest najczęściej z chlebem pita. Innymi potrawami chętnie jadanymi przez Albańczyków są:
- mięso pieczone (mish i përzier),
- qofte, przyrządzane z mięsa siekanego lub mielonego, przypominające Ćevapčići
- ziemniaki (patate) z jarzynami (najczęściej są to pomidory i cebula) z dodatkiem oliwy z oliwek.
- różne gatunki sera (djathë) - do najbardziej popularnych należą djathë i bardhe podobny do greckiego sera feta i kaçkaval - twardy ser żółty.
- oriz më tamel – czyli pudding ryżowy na owczym mleku,
- jogurt (kos)[14].
Narodowym albańskim trunkiem jest rakija, którą wyrabia się najczęściej z winogron oraz z innych owoców. Popularne w Albanii jest także picie młodego wina (jest ono podawane do prawie każdego posiłku).
[edytuj] Zobacz też
- ustrój polityczny Albanii
- władcy Albanii
- Albania Wenecka
- Lista albańskich filmów
- Ambasada Albanii w Polsce
Przypisy
- ↑ Instytut statystyczny. [dostęp 2009-10-02].
- ↑ 2,0 2,1 Międzynarodowy Fundusz Monetarny. [dostęp 2009-10-02].
- ↑ Albania kandyduje do UE (ang.). 2009-04-28. [dostęp 2009-10-02].
- ↑ Statystyki ludności. [dostęp 2009-10-02].
- ↑ Julius Pokorny: Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. 1959, s. 30-31. ISBN 0828866023.
- ↑ Constantine A. Chekrezi: Albania Past and Present. New York: The Macmillan Company, 1919, s. 116.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade: Charakterystyka Albanii. 2009-09. [dostęp 2009-10-02].
- ↑ Albania będzie się ubiegać o członkostwo w UE. 2009-03-12. [dostęp 2009-04-01 autor = euractiv.pl].
- ↑ INSTAT: Dane statystyczne "Kobiety i mężczyźni w Albanii 2006" (ang.). 2007. [dostęp 2009-10-02].
- ↑ Kosta Barjarba: Migracje i etniczność w Albanii. Watson Institute for International Studies. [dostęp 2009-10-02].
- ↑ World Christian Database. [dostęp 2009-10-02].
- ↑ Baza World Christian Database. [dostęp 2009-10-02].
- ↑ Gillian Glover: Albania. Przewodnik turystyczny National Geographic. National Geographic, 2009. ISBN 978-83-75960-06-8.
- ↑ Albania – kuchnie świata. [dostęp 2009-10-02].
[edytuj] Bibliografia
- Czekalski Tadeusz: Albania w latach 1920-1924. Katowice. Wydawnictwo Śląska Agencja Prasowa, 1998.
- Czekalski Tadeusz: Albania. Warszawa. Wydawnictwo Trio, 2003.
- Dziak Waldemar Janusz: Albania między Belgradem, Moskwą i Pekinem. Warszawa. Wydawnictwo ISP PAN, 1991.
- Elsie Robert: Zarys historii literatury albańskiej. Toruń. Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2004.
- Grzegorzewski Jan: Albania i Albańczycy. Lwów. Druk. Wł. Łozińskiego, 1914.
- Koseski Adam: Albania. Warszawa. Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1988.
- Kozerska Beata, Radosława Olewicz, Robert Sendek: Bałkany. Kraków. Wydawnictwo Bezdroża, 2007.
- Lubonja Fatos: Albania – wolność zagrożona: przekład z jęz. alb., opracowanie i wybór z udziałem autora Dorota Horodyska. Sejny. Wydawnictwo Pogranicze, 2005.
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Oficjalna strona dla turystów w Albanii
- Mapa fizyczna Albanii
- Albańczycy przez sztukę
- Miejsca należy odwiedzić w Albanii
- Albania – informacje statystyczne o kraju w dziale Dossier serwisu Panorama Kultur
|
||||||||||
|
|||||||
|
||||||||||||||||||||
|
||||||||||
|
|||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
