Poznaj przeszłość Warszawy

Arras wawelski (groteska) z monogramem Zygmunta Augusta, XVI wiek

Arras wawelski (werdiura), XVI wiek

Adam i Ewa (Stworzenie Ewy, Grzech pierworodny, Wygnanie z raju)

Arras – nazwa tkanin dekoracyjnych, rodzaj tapiserii (gobelinu). Nazwa pochodzi od francuskiego miasta Arras, ośrodka produkcji tkanin. Używana jest domyślnie do określenia tkanin zamówionych w XVI w. przez Zygmunta II Augusta na Wawel.

[edytuj] Arrasy wawelskie

Arrasy zostały zamówione w Antwerpii w 1. poł. XVI wieku przez Zygmunta II Augusta w celu udekorowania Wawelu. Wykonały je w brukselskie warsztaty Willema i Jana de Kempeneera, Jana van Tieghema i Nicolasa Leyniersa według projektów malarzy flamandzkich. Sporządzono je z nici wełnianych, jedwabnych oraz złotych^[1], tkano na krosnach poziomych, o gęstości ok. 8-10 nitek osnowy na centymetr.

Tworzą trzy serie tematyczne:

• sceny biblijne – sceny z raju, dzieje Noego i Wieży Babel (nr inwent. Muzeum Wawelskiego 1-18); projekt scen biblijnych: Michael Coxcie, projekt bordiur: nieznany artysta z kręgu malarzy Cornelisa Florisa i Cornelisa Bosa;
• sceny krajobrazowo-zwierzęce (werdiury) (nr inwent. Muzeum Wawelskiego 19-78); wykonane około 1560, projekty wykonane przez nieznanego artystę z kręgu Pietera Coecke van Aalst, łącznie było ich 44^[2];
• sceny groteskowe z herbami Polski i Litwy – Pogonią oraz królewskimi inicjałami (nr inwent. Muzeum Wawelskiego 79-134/2); wykonane około 1560, projekty wykonane przez nieznanego artystę z kręgu malarzy Cornelisa Florisa i Cornelisa Bosa, trzy groteski (nr inwent. Muzeum Wawelskiego 92, 93, 94) wykonano na podstawie rycin Cornelisa Bosa.

Służyły one do zdobienia wnętrz Wawelu i innych rezydencji królewskich. Niektóre z tych tkanin osiągają rozmiar 5 × 9 m.

Stanowiły one, wraz z gobelinami przywiezionymi w ślubnej wyprawie królowej Bony, ważny element wystroju Wawelu. Dziś jest to wyjątkowy zabytek, jeden z niewielu pozostałości oryginalnego wystroju krakowskiej siedziby królów. Początkowo było ich około 350. Wśród nich 84 czarno-białe tapiserie z herbem królewskim i literami SA, 8 tapiserii które Zygmunt Stary otrzymał od cesarza Maksymiliana I oraz inne, będące podarunkami dla obu, ojca i syna, królów. Pierwsze arrasy pokazano publicznie podczas ślubu króla Zygmunta Augusta z Katarzyną Austriaczką. Do dziś zachowały się 136^[3] z których eksponowanych jest około 30.

Po śmierci ostatniego Jagiellona arrasy na mocy królewskiego testamentu, jako dożywocie otrzymują trzy siostry króla. Po ich śmierci miały stać się własnością Skarbca Koronnego, a opiekę nad nimi miał przejąć Sejm Rzeczypospolitej.

Fragment uchwały sejmu: ...warując uroczyście aby służyły tylko dla dobra publicznego Rzplitej a nie dla prywatnej korzyści przyszłych królów...

Niestety, nie do końca jasny zapis testamentu stał się powodem wielu konfliktów o tytuł własności pomiędzy królami a szlachtą. Kolekcja, w całości, tylko przez krótki czas zgromadzona była na Zamku w Tykocinie – do 1572. Następnie siostry króla rozproszyły ją po swoich rezydencjach w Krakowie, Niepołomicach, Warszawie i Grodnie, a nawet część wywieziono do Szwecji skąd arrasy wróciły z Zygmuntem III Wazą do Polski. W 1633 3 arrasy ze scenami z dziejów Mojżesza Jerzy Ossoliński, w imieniu króla Władysława IV Wazy, jako dar przekazał papieżowi Urbanowi VIII. Podczas potopu szwedzkiego ukryte zostały przez Jerzego Lubomirskiego w jego dobrach na Spiszu. Król Jan Kazimierz zastawił 157 arrasów, bez zgody sejmu, u kupca z Gdańska Jana Gratty. Wywołało protesty ze strony szlachty, a królewski dług udało się spłacić dopiero w 1724. Złożono je na przechowanie w warszawskim klasztorze karmelitów. Ostatni raz były eksponowane podczas koronacji króla Stanisława Augusta w roku 1764. Po przebudowie wnętrz zamku warszawskiego król zamówił we Francji nowe gobeliny. Arrasy zrolowano i przechowywano w gmachu Komisji Skarbu. Spis sporządzony za czasów Stanisława Augusta mówi o 156 arrasach. W 1795 Aleksander Suworow wywozi arrasy, na polecenie carycy Katarzyna II, wraz z innymi zrabowanymi dobrami, do Rosji. Na mocy traktatu ryskiego, po długich staraniach, gdyż strona sowiecka twierdziła, że arrasy są ekwiwalentem za polskie długi, partiami, udało się odzyskać 136 tkanin, w różnym stanie (m.in. były przycinane tak aby pasowały do ścian pałacu Gatczynie, używano ich do wykonania obić na meblach). Pozostałe nadal są w Rosji, eksponowane w muzeach, bez podania ich pochodzenia. W 1939 te arrasy, które przechowywane były na Wawelu, wywieziono poprzez Rumunię, Francję, Anglię do Ottawy w Kanadzie, skąd powróciły na Wawel w latach 60. XX wieku.

Eksponowane są w komnatach reprezentacyjnych i apartamentach prywatnych.

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Arrasy Wawelskie

• M. Morelowski, Arrasy Wawelskie Zygmunta Augusta, Kraków 1929.
• Arrasy flamandzkie w Zamku Królewskim na Wawelu, red. J. Szablowski, Kraków 1975.