Cerkiew Wołoska we Lwowie – Wikipedia, wolna encyklopedia
| Cerkiew Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny we Lwowie | |||||||||||||||||||
| Успенська (Волоська) церква у Львові | |||||||||||||||||||
| cerkiew parafialna | |||||||||||||||||||
 Cerkiew Wołoska, w głębi kościół Dominikanów |
|||||||||||||||||||
| Państwo |  Ukraina |
||||||||||||||||||
| Miejscowość | Lwów | ||||||||||||||||||
| Wyznanie | prawosławne | ||||||||||||||||||
| Kościół | Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny | ||||||||||||||||||
| Wezwanie | Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny | ||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||
|
Położenie na mapie Ukrainy
  Cerkiew Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny we Lwowie
|
|||||||||||||||||||
| Na mapach: | |||||||||||||||||||
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|||||||||||||||||||
| Strona internetowa | |||||||||||||||||||
Cerkiew Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny we Lwowie (pot. cerkiew Uspieńska, cerkiew Wołoska) – cerkiew we Lwowie, na Starym Mieście, renesansowa, wzniesiona w miejscu wcześniejszej w latach 1591–1629 przez Pawła Rzymianina, Wojciecha Kapinosa i Ambrożego Przychylnego; dzwonnicę wzniósł w latach 1571–1578 Piotr Barbon.
Zespół cerkiewny położony jest przy ul. Ruskiej i składa się z cerkwi Uspieńskiej, dzwonnicy (wieży Korniakta) i kaplicy Trzech Świętych.
Fundatorem pierwszej cerkwi był hospodar mołdawski Aleksander Łopuszanin (stąd nosi ona potoczną nazwę Wołoskiej). Drugą cerkiew wzniesiono z inicjatywy Bractwa Uspieńskiego, zaś fundatorem dzwonnicy i kaplicy był kupiec Konstanty Korniakt. Wieża Korniakta uważana jest za jeden z najcenniejszych zabytków polskiej architektury manierystycznej XVI wieku.
Cerkiew jest obecnie użytkowana przez Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny.
Spis treści |
[edytuj] Bractwa prawosławne we Lwowie
Cerkiew Wołoska poświęcona Zaśnięciu Matki Boskiej służyła bractwu prawosławnemu. Bractwa w miastach Rusi i Litwy stanowiły ważną instytucję życia religijnego i społecznego prawosławnych mieszczan i szlachty. Ich struktura i częściowo cele w pewnym stopniu przypominały średniowieczne cechy. W oparciu o swoje statuty posiadały własny samorząd bracki, troszczyły się o potrzeby świątyni i duchowieństwa, obchodziły święta. Ponieważ prawosławni nie byli dopuszczani do władz miejskich, bractwa zastępowały świeckie formy organizacji, znajdujące się we władaniu katolików. Pod koniec XVI w. w środowiskach bractw prawosławnych zrodził się ruch na rzecz odnowy życia religijnego Rusi. Sposobem osiągnięcia tego celu miało być podniesienie poziomu życia duchowego i obyczajów wśród duchowieństwa i wiernych. Założycielem bractwa lwowskiego był w 1581 książę Konstanty Wasyl Ostrogski. On też wspierał je w następnych latach.
Kiedy w 1585 do Lwowa przyjechał prawosławny patriarcha Antiochii Joachim V, ocenił wysoko działalność lwowskiej stauropigii i nadal jej pierwszeństwo przed innymi bractwami na Rusi. Zgodnie z nadanym statutem władze bractwa otrzymały szerokie uprawnienia wobec swoich członków i kleru. Rzeczywistą niezależność bractwa potwierdził przywilej patriarchy Jeremiasza II Tranosa z 1588 nadający bractwu lwowskiemu prawa stauropigii, czyli bezpośredniej podległości patriarchatowi konstantynopolitańskiemu.
Bractwa prawosławne prowadziły szkoły prawosławne, szpitale. Zrzeszały mieszczan i szlachtę. Po wprowadzeniu unii brzeskiej w 1596 stauropigie lwowska i wileńska stały się oparciem dla jej przeciwników.
[edytuj] Historia
W 1421, na miejscu obecnej cerkwi, stal gotycki kościół, wzniesiony z kamienia i z cegły. W 1527 uległ on zniszczeniu w wielkim pożarze, jaki ogarnął miasto.
W latach 1547-1549 zbudowano w tym miejscu cerkiew, którą ufundował hospodar mołdawski Aleksander Łopuszanin, co pozostawiło na stałe ślad w jej nazwie: Cerkiew Wołoska. Niewiele wiadomo o wyglądzie ówczesnej świątyni. Miała ona oszkarpowaną fasadę, trzy wieżyczki z hełmami i polichromie we wnętrzu. Budowę prowadził Piotr z Lugano, zwany Włochem. W 1568 mistrz budowlany Feliks rozpoczął wznoszenie wieży; prace po nim kontynuował Piotr Krassowski. W 1570, trakcie robót budowlanych wieża runęła w w roku następnym w pożarze spłonęła cala cerkiew.
[edytuj] Zespół Cerkwi Wołoskiej
Wszystkie trzy budowle – Cerkiew Wołoska, Kaplica Trzech Świętych i Wieża Korniakta są ze sobą organicznie połączone w jedną całość tworząc wewnętrzny arkadowy dziedziniec okolony kolumnadą. Kompleks budynków, obejmujący poza zespołem Cerkwi Wołoskiej także kamienice brackie, zbudowane przeważnie w XVII w. wypełnia ściśle czworobok między ulicami: Ruską, Fedorowa (d. Blacharską), Placem Muzealnym (d. Dominikańskim) i Podwalem. Stanowił on niegdyś własność lwowskiego Bractwa Stauropigijskiego, które posiadało najstarszą we Lwowie drukarnię, wydawało od XVI w. księgi cerkiewne i utrzymywało bursę. Cenne zbiory będące spuścizną po bractwie przechowywane są w cerkiewnym muzeum.
[edytuj] Wieża Korniakta
Odbudowę cerkwi rozpoczęto od wzniesienia wieży, która stać się miała jednym z najważniejszych elementów panoramy Lwowa. Powstała ona dzięki datkom najbogatszego lwowskiego patrycjusza Konstantego Korniakta, członka bractwa lwowskiego, Greka pochodzącego z miasta Kandia na Krecie.
Wieża wzniesiona przez architekta Piotra Barbona w latach 1573-1580 jest uważana za pomnik manieryzmu na ziemiach Rzeczypospolitej[1]. W jej architekturze skrzyżowały się wpływy bizantyjskie, włoskie i polskie. Trójkondygnacyjną budowlę oblicowano kamieniem, na każdym piętrze oplatając kolumnami jońskimi. Całość zwieńczył niski, namiotowy dach. Wieża spłonęła w 1672 podczas oblężenia Lwowa przez Turków po upadku Kamieńca Podolskiego. W latach 1695-1696 architekt nadworny króla Jana III Sobieskiego Piotr Beber usunął uszkodzenia, podwyższył wieżę o jedno piętro z cegieł i nakrył całość barokowym hełmem z czterema narożnymi, spiralnymi pinaklami u jego podstawy. W 1779 wieżę uszkodziło uderzenie pioruna. Wiernej rekonstrukcji dokonała w latach 1792-1795 Dyrekcja Budowlana we Lwowie. W 1783 na wieży zawieszono dzwon Kiryło, 2-metrowej średnicy, największy we Lwowie (masa 4 t), odlany przez miejscowego ludwisarza Teodora Polańskiego. W czasach późniejszych zawieszono też kilka dalszych dzwonów. Wieża, odseparowana od reszty cerkwi, założona na planie kwadratu o boku 6 m, wysoka na 66 m, uważana była za “najpiękniejszą włoską wieżę na polskiej ziemi”[2].
Dolną kondygnację wieży, wzniesioną z nietynkowanych kamiennych bloków zdobią z trzech stron pary arkadowych wnęk, rozdzielonych szerokimi pilastrami oraz potężne gzymsy wsparte wsparte na konsolach. Ozdobną oprawę otrzymały także półkoliście zamknięte okna w dwóch górnych kondygnacjach.
[edytuj] Kaplica Trzech Świętych
Wkrótce po zbudowaniu wieży Konstanty Korniakt zawarł umowę na wzniesienie nowej budowli z architektem Piotrem Krassowskim. Miała to być kaplica Trzech Świętych: Jana Chryzostoma, Bazylego Wielkiego i Grzegorza z Nazjanzu). Powstała ona w latach 1578-1590[3]. Ołtarz w kaplicy poświęcono w 1581. Kaplica nawiązywała stylem do architektury bizantyjskiej – miała formę małej cerkwi o trzech kopułach na jednej osi i stanowiła jakby miniaturę Cerkwi Wołoskiej. Jej ściany oblicowano kamieniem. Szczególną uwagę zwracają trzy kopuły kaplicy, wsparte na ośmiokątnych podstawach, oplecione kolumienkami i portal wejściowy, wyrzeźbiony w białym wapieniu, bogato dekorowany kolumnami, fryzem i misternym ornamentem z motywami liści akantu i winogron. Bogaty wystrój zewnętrzny kaplicy tworzą podwójne pilastry i rzeźbiony fryz z główkami aniołów.
Po zniszczeniach wywołanych pożarem remont kapitalny kaplicy przeprowadził w 1671 lwowski kupiec Aleksy Bałłaban, o czym informuje kamienna tablica ze stosowną inskrypcją, umieszczona nad wejściem. Być może dopiero wówczas kaplica otrzymała swój ostateczny kształt. Wyposażenie kaplicy stanowią złocone obrazy i bogata ornamentyka rzeźbiarska z XVI i XVII w. Wnętrze kopuł wypełnia dekoracja stiukowa o motywach roślinnych i polichromia naśladująca mozaikę. Cennym elementem wyposażenia kaplicy jest XVI-wieczna ikona Przemienienia Pańskiego.
[edytuj] Cerkiew Wołoska
Właściwa Cerkiew Wołoska została zbudowana w latach 1591-1629. Inicjatorem jej budowy było Bractwo Stauropigijskie a fundusze na jej budowę zbierano na całej Rusi. Dzieło wsparli m.in. hetman Piotr Konaszewicz-Sahajdaczny, hospodarowie mołdawscy Jeremi Mohyła i Szymon Mohyła, a nawet car moskiewski Fiodor I. Oryginalny plan świątyni, o trzech kopułach na jednej osi, stał się wzorem dla szeregu późniejszych realizacji. Bizantyjskiemu rozplanowaniu towarzyszyła architektura o renesansowym, włoskim rodowodzie. Cerkiew Wołoska była dziełem dwóch budowniczych – projektanta i głównego budowniczego Pawła Rzymianina i jego teścia Wojciecha Kapinosa, który mu pomagał. W 1598 Rzymianina zastąpił Ambroży Przychylny.
W 1631 konsekrowano cerkiew.
W 1700 po przystąpieniu eparchii lwowskiej do unii cerkiew stalą się świątynią greckokatolicką.
Po 1946 przejęli ją prawosławni.
Cerkiew odznacza się przejrzystym rozkładem, zgrabną budową kopuł i pięknym, rzeźbionym fryzem. Na zewnątrz uwagę zwraca patyna poczerniałych ciosów wapiennych, podstawowego materiału, z którego wzniesiono cerkiew.
[edytuj] Architektura
Cerkiew jest trzynawową bazyliką złożoną z krótkiego babińca, trzyprzęsłowej nawy na planie prostokąta i półkoliście zamkniętego prezbiterium. Nad dachem wznoszą się trzy kopuły z wysokimi latarniami, położonymi na osi głównej świątyni. Fasadę budowli rozczłonkowują szerokie toskańskie pilastry, między którymi symetrycznie rozmieszczono niewielkie okna z archiwoltami. Pod gzymsem biegnie dorycki fryz tryglifowy (dzieło Jakuba i Konstantego Kulczyckich). Tematyka płaskorzeźb na metopach fryzu jest biblijna.
[edytuj] Wnętrze
Wnętrze świątyni odznacza się proporcjonalnością założenia i ładem architektonicznym. Nawy są rozdzielone parami toskańskich kolumn, które jednocześnie wspierają środkową kopułę cerkwi. Wnętrze kopuły wypełnia dekoracja kasetonowa z rozetami. W pendentywach kopuły znajdują się kartusze z z herbami dobrodziejów cerkwi. W podobny sposób jest ozdobiona kopuła nad prezbiterium. Pozostałe części nawy i babiniec są nakryte gotyckim sklepieniem krzyżowym. Nad babińcem znajduje się chór połączony z galeriami ciągnącymi się nad nawami bocznymi.
W prezbiterium znajduje się ołtarz główny, dzieło artystów lwowskich: Michała Filewicza i Franciszka Olędzkiego. Reprezentuje on dojrzałe rokoko, stanowiąc oryginalne połączenie wpływów łacińskich i wschodnich. Wnętrze apsydy wypełnia duża, kolumnowa aedicula, podobna do ołtarzy epoki baroku, poprzedzona przez niską ścianę ikonostasu z misternie rzeźbionymi carskimi wrotami. Na ikonostasie umieszczonych jest kilkanaście cennych ikon namalowanych przez Fedora Seńkowicza i Mikołaja Petrachnowicza w I poł. XVII w. Ikony te pierwotnie stanowiły część wyposażenia pierwszego ikonostasu Cerkwi Wołoskiej, który w 1767 został przeniesiony do cerkwi w Grzybowicach wielkich pod Lwowem, gdzie znajduje się do chwili obecnej i jest uważany za najstarszy zachowany ikonostas na Ukrainie[4].
Najcenniejszym elementem wyposażenia cerkwi jest ikona Matki Boskiej z Dzieciątkiem pędzla Mikołaja Petrachnowicza z 1635, wisząca nad wejściem od ul. Ruskiej. Dużą wartość artystyczną mają też XVII-wieczne obrazy cechowe, m.in. Matki Boskiej i św. Mikołaja.
Portret Konstantego Korniakta namalował na przełomie XVIII i XIX w. Łukasz Doliński.
Obrazy Drogi Krzyżowej namalował Marcin Jabłoński w latach 1807-1852.
Witraże pochodzą z lat 1926-1930 i są dziełem Petra Chołodnego.
W podziemiach cerkwi znajduje się grobowiec Konstantego Korniakta.
Przypisy
- ↑ Bartłomiej Kaczorowski: Zabytki starego Lwowa. Warszawa: Oficyna Wydawnicza, 1990, s. 154. ISBN 83-85083-02-2.
- ↑ Aleksander Medyński: Lwów. Przewodnik dla zwiedzających miasto. Lwów: nakładem autora, 1937, s. 68.
- ↑ Według innych danych 1584-1590 Grzegorz Rąkowski: Lwów : przewodnik krajoznawczo-historyczny po Ukrainie Zachodniej. Część IV. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2008, s. 136. ISBN 978-83-89188-70-8.
- ↑ Grzegorz Rąkowski: LWÓW. Przewodnik krajoznawczo-historyczny po Ukrainie Zachodniej. Część IV. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2008, s. 137. ISBN 978-83-89188-70-8.
[edytuj] Bibliografia
- Ryszard Chanas, Janusz Czerwiński, Lwów, Przewodnik turystyczny, wyd. Ossolineum 1992, Wrocław, ISBN 83-04-03913-3.
- Bartłomiej Kaczorowski: Zabytki starego Lwowa. Warszawa: Oficyna Wydawnicza, 1990. ISBN 83-85083-02-2.
- Aleksander Medyński: Lwów. Przewodnik dla zwiedzających miasto. Lwów: nakładem autora, 1937.
- Grzegorz Rąkowski: LWÓW. Przewodnik krajoznawczo-historyczny po Ukrainie Zachodniej. Część IV. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2008. ISBN 978-83-89188-70-8.
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Strona cerkwi Wołoskiej (jęz. ukr.)
- Fotografie wnętrza cerkwi Wołoskiej
- Fotografia zespołu cerkwi Wołoskiej – widok z wieży ratuszowej
- Galeria zdjęć cerkwi Wołoskiej
