Czyżew – Wikipedia, wolna encyklopedia
| Czyżew | |||||
|
|||||
| Państwo |  Polska |
||||
| Województwo | podlaskie | ||||
| Powiat | wysokomazowiecki | ||||
| Gmina | Czyżew gmina miejsko-wiejska |
||||
| Prawa miejskie | 1738-1870; 2011 | ||||
| Burmistrz | Anna Bogucka | ||||
| Ludność (2008) • liczba |
2670 |
||||
| Strefa numeracyjna |
(+48) 86 | ||||
| Kod pocztowy | 18-220 | ||||
| Tablice rejestracyjne | BWM | ||||
|
Położenie na mapie Polski
  Czyżew
|
|||||
| Na mapach: | |||||
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|||||
| Strona internetowa | |||||
| BIP | |||||
Czyżew – miasto[1] w Polsce położone w województwie podlaskim, w powiecie wysokomazowieckim, w gminie Czyżew nad rzeką Brok, oddalone o 2,5 km od granicy z województwem mazowieckim.
W latach 1738-1870 miejscowość posiadała prawa miejskie (potwierdzone w 1775 roku), które odzyskała 1 stycznia 2011. Równocześnie do Czyżewa przyłączono wsie Czyżew-Stacja i Czyżew-Złote Jabłko[1][2]. Do końca 2010 roku obowiązywała nazwa Czyżew-Osada[3]. Miejscowość jest siedzibą gminy Czyżew (do 2010 jako gmina Czyżew-Osada).
Spis treści |
[edytuj] Historia
Nazwa Cisow występuje w dokumencie z 1187 roku Cisow...cum ecclesia wspomniane jako własność kanoników płockich (Kod. dypl. pol., I, 14)[4].
Wymieniona wśród wsi kasztelanii święckiej w inwentarzu wsi biskupstwa płockiego. W dokumencie z 1239 roku znajdującym się w archiwum diecezjalnym w Płocku, który tyczy się kasztelanii święckiej jest wymieniona osada Cysevo[5]. Prawdopodobnie zniszczona w XIII w. Ponownie zasiedlona pod koniec XIV w. Od XV w. w posiadaniu Czyżewskich herbu Pobóg. W tym czasie uzyskała prawa niemieckie potwierdzone w 1476 r. W drugiej połowie XVI w. rozpadła się na kilka wsi drobnoszlacheckich o wspólnej nazwie Czyżewo.
W większości nazwy wiosek i osad wywodziły się od nazwisk ich założycieli. I tak na przykład Czyżewo zostało założone przez Czyża. W późniejszym okresie funkcjonowania wspomnianych wsi i osad, od ich nazw wywodziły się nazwiska najbardziej znanych i wpływowych rodzin zamieszkujących określony teren. Zatem w Czyżewie mieszkali między innymi Czyżewscy[6].
Właścicielami Czyżewa była Anna Czyżewska, a od 1596 r. w posiadaniu Godlewskich herbu Gozdawa. W 1738 r. staraniem Marka i Karola Godlewskich, starościców nurskich miejscowość uzyskała przywilej na prawa miejskie, od króla Augusta III. Na prośbę kolejnej właścicielki części Czyżewa – Eleonory z Godlewskich Wodzińskiej potwierdzony został przez sejm w roku 1775[7].
Kolejnym właścicielem miejscowości została w 1779 Anna z Wodzińskich Brzostowska. Od końca XVIII wieku w posiadaniu Tadeusza Skarżyńskiego herbu Bończa, sędziego Królestwa Polskiego i posła ziemi łomżyńskiej. W 1838 w miejscowość przeszła na własność Doroty z Ośmiałowskich, która z mężem Leopoldem Sokołowskim wykupiła kolejne działy oraz folwark Czyżewo Kościelne.
W końcu XIX wieku wieś znajdowała się w powiecie ostrowskim, gmina Dmochy-Glinki, parafia Czyżewo. Osada Czyżewo posiadała w tym czasie kościół parafialny murowany, sąd gminny III okręgu, urząd gminny, szkołę początkową, synagogę i stację pocztową. W 1827 w osadzie znajdowały się 74 domy i 811 mieszkańców[8]. Przeprowadzenie w 1854 roku lini kolejowej Warszawa – Petersburg przyczyniło się do wzrostu liczby osób[7]. W 1860 było – 1508 mieszkańców, w tym 1462 żydów, a w 1890 – 1984 mieszkańców i 121 domów[8]. W 1899 roku Czyżew liczył 2300 mieszkańców w tym 94 % narodowości żydowskiej[9].
Uwłaszczenie miejscowości nastąpiło w roku 1864, a w roku 1870 utrata praw miejskich. W tym czasie istniały dwie synagogi. Na prostokątnym rynku, obecnie przeciętym drogą krajową 63, do około roku 1900 znajdowały się drewniane kramnice[10].
W 1921 r. wyszczególniono:
- osadę miejską Czyżewo. Naliczono tu 199 budynków z przeznaczeniem mieszkalnym i 3 inne zamieszkałe oraz 1835. mieszkańców (847. mężczyzn i 988 kobiet). Narodowość polską zgłosiło 240 osób, a 1595 żydowską
- stację kolejową Czyżewo, gdzie znajdowało się 37 budynków mieszkalnych z 311. mieszkańcami (132. mężczyzn i 179 kobiet). Narodowość polską podało 211 osób, a 100 żydowską
- Czyżewo Kościelne: osadę młynarską i wieś. Łącznie było tu 21 budynków mieszkalnych i 200. mieszkańców (100. mężczyzn i 100 kobiet). Narodowość polską podało 141 osób, a 59 żydowską[11].
Do 1948 roku miejscowość była siedzibą gminy Dmochy-Glinki. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa łomżyńskiego.
13 października 2007 honorowe obywatelstwo gminy odebrał podczas specjalnej uroczystości Prezydent RP Lech Kaczyński[12].
1 stycznia 2011 po ponad 140 latach Czyżew odzyskał prawa miejskie.
Szczegółowa historia dotycząca miejscowośći znajduje się na stronie Urzędu Miasta[13].
[edytuj] Historia kościoła
Pierwotna parafia pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła i Anny erygowana w 1. połowie XV w. W 1487 r. w związku z remontem wzmiankowany cieśla Grzegorz z Ciechanowca. Kolejny kościół drewniany około 1590 r. Następny wzniesiony w 1697 przez proboszcza Aleksandra Godlewskiego, konsekrowany w 1710, dotrwał do roku 1800. W jego miejsce powstała drewniana kaplica zrujnowana i zapieczętowana w roku 1855, zawalona przez wichurę w roku 1858. W tym samym roku poświęcenie kamienia węgielnego pod murowany neorenesansowy kościół parafialny (1869-1874), według projektu Leonarda Markoniego. Kościół zbudowany staraniem proboszcza Tomasza Godlewskiego, dzięki pomocy materialnej kolejnych dziedziców Gostkowa- Stanisława Budziszewskiego i Józefa Małowieskiego. Konsekrowany w 1883 r. W tym czasie zmieniono patronów parafii na św. Piotra i Pawła[14].
[edytuj] Obiekty zabytkowe
- kościół par. p.w. śś. Piotra i Pawła, Rynek, 1874
- synagoga, ul. Piwna / Polna, 4 ćw. XIX w.
- park dworski, 2 poł. XIX w.
- willa, drewn., ul. Mazowiecka 12, pocz. XX w.
- cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej[15].
- cmentarz grzebalny założony w roku 1860
- kaplica cmentarna z roku 1868 jako grobowa Józefa Małowieskiego
- grobowiec Stolzmanów z trzeciej ćwierci XIX w.
- grobowiec Godlewskich z 1863 r.
- krypta Sutkowskich z końca XIX w. z herbem Pobóg
- inne nagrobki z końca XIX w.
- krzyż przydrożny 1895 r. fundacji Jana Brulewskigo[16]
[edytuj] Tranzyt
Czyżew leży na trasie drogi krajowej 63 oraz drogi wojewódzkiej 690.
Z Czyżewa można dojechać do miejscowości:
- Zaręby Kościelne
- Andrzejewo
- Wysokie Mazowieckie (poprzez Rosochate Kościelne)
- Kołaki Kościelne (poprzez Rosochate Kościelne i Jabłonkę Kościelną)
- Klukowo
- Brulino-Lipskie
W dzielnicy Czyżew-Stacja znajduje się dworzec PKP, skąd można dojechać do Warszawy, Białegostoku, Katowic czy innych miast.
Komunikacja PKS umożliwia dojazd wielu miejscowości województwa podlaskiego oraz niektórych miejscowości województwa mazowieckiego.
[edytuj] Zobacz też
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 Dz. U. z 2010 r. Nr 138, poz. 929
- ↑ Urząd Gminy Czyżew-Osada
- ↑ Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 23 grudnia 2010 r. (Dz. U. z 2010 r. Nr 257, poz. 1741)
- ↑ Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom XV część I. Warszawa 1900 r. s. 382. – dostępny na stronie: DIR – Zasoby Polskie (2012-04-22).
- ↑ J. Maroszek, J. Tęgowski, Pogranicze polsko-rusko-litewskie. Rozdział II z Historia Województwa Podlaskiego pod redakcją A. Cz. Dobrońskiego. Instytut Wydawniczy Kreator, Białystok 2010 r. s. 21.
- ↑ Z. Gloger. Dolinami rzek: opis podróży wzdłuż Niemna, Wisły, Bugu i Biebrzy. Nakład Ferdynanda Hӧsicka. Warszawa 1903 r. s. 47.
- ↑ 7,0 7,1 S. Andrzejewski, M. Siuchniński, Miasta polskie w tysiącleciu, tom pierwszy. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków 1965 r. s. 254.
- ↑ 8,0 8,1 Czyżewo - Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom I. (Aa – Dereneczna). Warszawa 1880 r. s. 888. – dostępny na stronie: DIR – Zasoby Polskie (2012-04-22).
- ↑ S. Orgelbrand, S. Orgelbranda Encyklopedja powszechna z ilustracjami i mapami. T. IV, Od wyrazu Constans do Dżyhad. Wydawnictwo Towarzystwa Akcyjnego Odlewni Czcionek i Drukarni S. Orgelbranda Synów, Warszawa 1899 r. s. 181. – dostępna na stronie: Biblioteki Cyfrowej (2012-04-22)
- ↑ Katalog zabytków sztuki w Polsce, Województwo łomżyńskie, Warszawa, 1986, str. 26-27
- ↑ Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dnia 30 września 1921 r., tom V, Województwo białostockie, Powiat Ostrów, Gmina Dmochy-Glinki. Warszawa 1924 r. s. 62. dostępny na stronie: Wikimedia Commons (2012-04-22).
- ↑ http://wiadomosci.onet.pl/wybory2007/1623096, news.html
- ↑ Historia Czyżewa dostępna na stronie: www.umczyzew.pl (2012-04-08).
- ↑ Katalog zabytków, opr. cit., str. 27
- ↑ Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków - stan na 31 grudnia 2011 r. - woj. podlaskie, pow. wysokomazowiecki z www.nid.pl.(2012-04-08).
- ↑ Tamże, str. 29-30
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi
- Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi
- Historia Żydów w Czyżewie na portalu Wirtualny Sztetl
|
||||||||||||||
|
||||||||||||||||
