Poznaj przeszłość Warszawy

Dzierżoniów
Herb Dzierżoniowa Flaga Dzierżoniowa
Państwo	Polska
Województwo	dolnośląskie
Powiat	dzierżoniowski
Gmina	gmina miejska
Założono	XII wiek
Prawa miejskie	połowa XIII
Burmistrz	Marek Piorun
Powierzchnia	20,07 km²
Wysokość	ok. 261 m n.p.m.
Ludność (30.06.2010) • liczba • gęstość	34 022[1] 1 707,2 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 74
Kod pocztowy	58-200 do 58-205
Tablice rejestracyjne	DDZ
Położenie na mapie Polski Dzierżoniów
50°43′41″N 16°39′04″E / 50.72806, 16.65111Na mapach: 50°43′41″N 16°39′04″E / 50.72806, 16.65111
TERC (TERYT)	5020102021
SIMC	0983988
Urząd miejski Rynek 1 58-200 Dzierżoniów
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło Dzierżoniów w Wikisłowniku
Strona internetowa

Dzierżoniów (do 1946 Rychbach, niem. Reichenbach im Eulengebirge) – miasto i gmina miejska w południowo-zachodniej Polsce, na Śląsku (Dolnym Śląsku), w województwie dolnośląskim. Siedziba władz powiatu dzierżoniowskiego, władz miasta Dzierżoniowa oraz władz wiejskiej gminy Dzierżoniów. Położone w Kotlinie Dzierżoniowskiej, nad rzeką Piławą.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego. Obecna, polska nazwa miasta, nadana na cześć Jana Dzierżonia – śląskiego pszczelarza.

Według danych z 30 czerwca 2010 miasto liczyło 34 022 mieszkańców.

[edytuj] Warunki naturalne

Dzierżoniów jest położony w Kotlinie Dzierżoniowskiej u podnóża Gór Sowich od południa i Masywu Ślęży od północy. Miasto leży nad rzeką Piława.

Według danych z roku 2002^[2] Dzierżoniów ma obszar 20,07 km² (287. lokata w kraju), w tym:

• użytki rolne: 63%
• użytki leśne: 0%

Miasto stanowi 4,19% powierzchni powiatu.

[edytuj] Historia

 Osobny artykuł: zakony średniowiecznego Dzierżoniowa.

Kalendarium

• XII w. – legendarne początki miasta.
• 1159 – legendarna data wybudowania kościoła św. Jerzego przez księcia Bolesława Kędzierzawego.
• 13 lutego 1258 – pierwsza pisemna wzmianka o Reichenbach i kościele św. Jerzego.
• 1290 – miasto otrzymało pieczęć przedstawiającą św. Jerzego zabijającego smoka na tle murów miejskich – obecny herb miasta.
• 1291 – miasto przeszło pod władzę Piasta świdnicko-ziębickiego – Bolka I Surowego.
• pocz. XIV w. – budowa kościoła Niepokalanego Poczęcia NMP przez zakon augustianów-eremitów.
• 1337 – uniezależnienie się od księcia świdnicko-jaworskiego.
• 1338 – przekazanie przez księcia Bolka II kościoła św. Jerzego zakonowi rycerskiemu joannitów.
• 1392 – miasto przeszło wraz z księstwem jaworsko-świdnickim do Korony Czeskiej.
• XVI w. – rozwój miasta jako ośrodka tkactwa.
• 1526 – przejście pod zwierzchnictwo Habsburgów.
• 1618-1648 (wojna trzydziestoletnia) – pożary, wyludnienie i upadek miasta.
• 1742 – przejście pod panowanie Prus.
• 1750 - w polskojęzycznym dokumencie pruskim miejscowość jest wymieniona jako Reychenbach^[3]
• 1780-1784 – wyburzenie starych domów i budowa w ich miejscu jednopiętrowych domów kalenicowych.
• 1790 – spotkanie dyplomatów Prus, Szwecji, Anglii i Rzeczypospolitej, którego rezultatem było przymierze polsko-pruskie.
• 1795-1798 – budowa kościoła ewangelickiego (obecnie rzymsko-katolicki pw. NMP Matki Kościoła).
• 1805 – założenie ewangelickiego cmentarza z kaplicą grobową Sadebecków.
• 1813 – zawarcie tajnych układów, które zapoczątkowały powstanie VI koalicji antynapoleońskiej; spotkanie króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III oraz cara Aleksandra I.
• 1815–1820 – stolica pruskiej rejencji dzierżoniowskiej.
• 1815 - powstanie w Dzierżoniowie loży masońskiej „Aurora zur ehernen Kette”^[4]
• 1871 – Prusy stają się częścią zjednoczonych Niemiec.
• 1872-1875 – gruntowna przebudowa siedziby władz miejskich (ratusza).
• 1945
  • styczeń zbliżanie się Armii Czerwonej spowodowało ucieczkę i ewakuację ludności niemieckiej z terenów Pomorza i Śląska^[5][6] zarządzonej przez władze niemieckie bez przygotowania^[7]. Z tego powodu wielu ludzi zginęło - bądź to w wyniku działań frontowych, bądź wskutek wysokich mrozów^[8]..
  • 8 maja Wkroczenie Armii Czerwonej do miasta
  • włączenie miasta wraz z Dolnym Śląskiem do państwa polskiego
  • zaczęli przybywać Polacy z obszarów, które po konferencji jałtańskiej znalazły się poza nową wschodnią granicą Polski. Polaków tych wysiedlano na podstawie narzuconych przez rząd ZSRR umów, które podpisał marionetkowy i podporządkowany Stalinowi Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN.)^[8].
  • początek wysiedlenia niewielu pozostałych jeszcze po zimowej ucieczce i ewakuacji dotychczasowych mieszkańców miasta do Niemiec; przybywają emigranci z Kresów Wschodnich
  • specyfiką miasta był silny napływ osadników pochodzenia żydowskiego, wskutek czego stało się ono wówczas jednym z 6 największych skupisk ludności żydowskiej w Polsce^[9].
  • uruchomienie Państwowej Fabryki Odbiorników Radiowych, późniejszych Zakładów Radiowych DIORA.
• 1946 – zmiana nazwy miasta z Rychbach na Dzierżoniów^[10] – na cześć ks. Jana Dzierżona, sławnego pszczelarza.
• 1948 – Dzierżoniów liczy ok. 24 000 mieszkańców, w tym ok. 26% Żydów^{[potrzebne źródło]}.
• lata 50. – emigracja ludności pochodzenia żydowskiego za granicę.
• lata 60. – wyburzenie 13 zabytkowych kamienic, tworzących północną pierzeję rynku.
• 1999 – uzyskanie przez Urząd Miasta certyfikatu ISO 9002 (pierwsza jednostka samorządowa w Polsce z certyfikatem ISO 9002).

[edytuj] Architektura

[edytuj] Zabytki

Ratusz Miejski oraz Rynek

Kościół (kaplica) pw. św. Trójcy

Kościół poewangelicki (obecnie rzymsko-katolicki pw. NMP Matki Kościoła

Mury Miejskie

Poaugustiański kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP

 Osobny artykuł: Zabytki Dzierżoniowa.

• Ratusz – wybudowany w XIII w. jako dom handlowy i centrum kupieckie. Od 1337 siedziba władz miejskich. W latach 1872-1875 gruntownie przebudowany.
• Wieża ratuszowa – pozostałość po starym średniowiecznym ratuszu. Pełniła wtedy rolę strażnicy i punktu obronnego. Dziś jest punktem widokowym, skąd można podziwiać panoramę miasta i okolic.
• Kościół św. Jerzego – wybudowany według legendy za czasów księcia Bolesława Kędzierzawego w 1159, faktycznie około roku 1230. W 1338 przekazany przez księcia Bolka II zakonowi rycerskiemu joannitów. Przebudowany w okresie XV-XVI w.
• Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP – wybudowany w pocz. XIV w. przez zakon augustianów-eremitów.
• Dawny Kościół ewangelicki (obecnie rzymsko-katolicki pw. Maryi Matki Kościoła) – klasycystyczny kościół wybudowany w latach 1795-1798 według projektu architekta Carla Gottharda Langhansa.
  • Do 1962 r. funkcjonował jako świątynia ewangelicka, potem został przejęty przez miasto i używany jako magazyn meblowy. Pozbawiony właściwej opieki spłonął częściowo w 1973 r. Przekazany parafii katolickiej, został konsekrowany w 1979 r. i do 1984 r. odremontowany.
  • Kolumny w kościele są utrzymane w porządku spiętrzonym obejmującym trzy style: toskański, joński i koryncki. Współczesny ołtarz został przeniesiony z kościoła pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP który pochodzi z XVIII w. Ołtarz jest przykładem barokowego malarstwa tablicowego.
• Kościół Świętej Trójcy – wybudowany w XIII w. jako kaplica cmentarna. Przebudowany po pożarze w XIX w.
• Kaplica grobowa rodu Sadebecków – wzniesiona w 1805 przez patrycjuszowski ród Sadebecków, jako centrum cmentarza ewangelickiego. Ma postać rotundy.
• Mury obronne – wzniesione pod koniec XIII w. na polecenie księcia świdnickiego Bolka II. Wzmocnione basztami i półbasztami łupinowymi. Po wojnie husyckiej dobudowano mury zewnętrzne, tworząc w ten sposób pas zieleni (międzymurze). W XVIII w. częściowo zlikwidowane.
• Synagoga w Dzierżoniowie – synagoga wybudowana w 1870 r.

[edytuj] Kultura

Kina i teatry w Dzierżoniowie:

• Dzierżoniowski Ośrodek Kultury (DOK) – położony jest na skrzyżowaniu ulic Świdnickiej i Parkowej. Do Dzierżoniowskiego Ośrodka Kultury należy też kino Zbyszek^[11].
• Kino-teatr Zbyszek (Kino im. Zbigniewa Cybulskiego), należące do Dzierżoniowskiego Ośrodka Kultury, kino położone jest przy ulicy Ignacego Daszyńskiego. Zostało nazwane imieniem Zbigniewa Cybulskiego, który w latach 1945-1947 mieszkał i uczył się w Dzierżoniowie.

[edytuj] Gospodarka

Największe firmy to^{[potrzebne źródło]}: Tailor, Technika Szpitalna i Frankonia Poland, Dionar, Kamitech, Galwanizer, Hak-Hol, Diotech, Faro i S.I."Elektromet" oraz działające w Wałbrzyskiej Specjalnej Strefie Ekonomicznej INVEST-PARK podstrefa Dzierżoniów: Metzeler Automotive Profile Systems, Henkel Ceresit, Orion, Broen DZT, Libra, Ermosoga, Pamax, Domex.

[edytuj] Demografia

Struktura demograficzna mieszkańców Dzierżoniowa wg danych z 31 grudnia 2007^[12]:

[edytuj] Transport

Pierwsze połączenie kolejowe Dzierżoniów uzyskał 24 listopada 1855. Było to 1-torowa 25 km linia do Świdnicy, wzbogacona o dodatkowy, drugi tor w 1908. Niespełna 3 lata później, 1 listopada 1858 uruchomiono 2-torową 21 km linię do Ząbkowic Śląskich. Obydwa odcinki pozbawiono drugiego toru latem 1945, niedługo po wkroczeniu wojsk radzieckich^[13]. Trzecią linią był krótki 1-torowy 5,9 km odcinek do Bielawy, otwarty 25 maja 1891. Po 86 latach eksploatacji, w maju 1977 wstrzymano na nim ruch pasażerski (w 2001 zawieszono przewozy towarowe, a od 2006 odcinek ten jest już nieprzejezdny). Czwartą i ostatnią linią był alternatywny, wyraźnie dłuższy od poprzedniego, 1-torowy 10,8 km odcinek do Bielawy Zachodniej uruchomiony 1 października 1900. Po 76 latach użytkowania został zamknięty w styczniu 1977,a następnie całkowicie rozebrany (1978).

Dzierżoniów obecnie przecina linia kolejowa nr 137 Katowice-Legnica nazywana Magistralą Podsudecką.

Miasto jest także centrum przesiadkowym rozległej sieci komunikacji autobusowej, łączącej większość miejscowości w powiecie dzierżoniowskim. Układ ten funkcjonuje od 1950 roku. Jego cechą charakterystyczną jest to, że prawie wszystkie linie objeżdżają dookoła centrum miasta oraz mają wspólny przystanek przy dworcu kolejowym. Oprócz tego w granicach miasta kursują dwie przeciwstawne linie okólne "A" i "B". Od stycznia 2010 roku sieć jest administrowana przez Zarząd Komunikacji Miejskiej w Bielawie a obsługiwana przez trzech przewoźników:

• Sudecka Komunikacja Autobusowa;
• PKS Dzierżoniów;
• Autokarowe Usługi Przewozowe Krzysztof Gajda.

Kompletna baza informacji o autobusach w Dzierżoniowie i okolicach znajduje się na stronie http://www.komunikacja.dzierzoniow.pl .

[edytuj] Sport

Ta sekcja od 2009-03 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

W Dzierżoniowie funkcjonuje jeden basen kryty i jeden odkryty, dwa boiska piłkarskie w tym jedno ze sztuczną murawą. Działa piłkarski klub Lechia Dzierżoniów, który w sezonie 2007/2008 gra w "Piast" IV lidze dolnośląskiej, klub piłki ręcznej Żagiew Dzierżoniów, który w sezonie 2007/2008 gra w I lidze, KSP Broen-Karo Dzierżoniów – klub pétanque, zwycięzca ligi PFP 2007, Towarzystwo Szachowe Ziemi Dzierżoniowskiej "Dwie Wieże" oraz klub sportowy taekwondo Tiger.

Ośrodek Sportu i Rekreacji: OSIR Dzierżoniów położony jest przy ulicy Strumykowej, niedaleko dworca kolejowego. Składa się ze: stadionu, boiska sztucznego, dwóch basenów kąpielowych, kortów tenisowych, hali sportowej, hotelu OSIR, oraz parkingu.

[edytuj] Życie religijne

Kościół pw. Chrystusa Króla

Katolicy w Dzierżonowie posiadają 7 kościołów. Miasto podzielone jest pomiędzy cztery parafie rzymskokatolickie, które podlegają pod dekanat Dzierżoniów w diecezji świdnickiej.

W mieście znajduje się także filiał Kościoła ewangelicko-augsburskiego, zbór "Betezda" Kościoła Zielonoświątkowego w RP, zbór Świeckiego Ruchu Misyjnego "Epifania" oraz zbory Świadków Jehowy.

Do końca lat 90. XX wieku w mieście funkcjonowała gmina żydowska.

[edytuj] Administracja

Ratusz

Dzierżoniów ma status gminy miejskiej. Mieszkańcy Dzierżoniowa wybierają do swojej rady miasta 21 radnych^[14]. Organem wykonawczym władz jest burmistrz. Siedzibą władz miasta jest ratusz przy rynku. Dzierżoniów jest członkiem Związku Miast Polskich.

Burmistrzowie Dzierżoniowa po 1989:

• Andrzej Bartoszyński (1989–1991)
• Jacek Adamczyk (1991–1993)
• Leszek Tymcio (1993–1998)
• Grzegorz Kiejnich (1998–1999)
• Marek Nowakowski (2000–2002)
• Marek Mieczysław Piorun (od 2002)

Miasto jest siedzibą starostwa powiatu dzierżoniowskiego oraz siedzibą wiejskiej gminy Dzierżoniów. W mieście znajduje się także sąd rejonowy, prokuratura rejonowa, urząd skarbowy i urząd celny.

Mieszkańcy Dzierżoniowa wybierają parlamentarzystów z okręgu wyborczego Wałbrzych.

[edytuj] Podział administracyjny

Lista osiedli w Dzierżoniowie^{[potrzebne źródło]}:

• Osiedle Makowe
• Osiedle Andrzeja Struga
• Osiedle Słoneczne
• Stare Miasto
• Osiedle Kolorowe
• Osiedle Jasne
• Osiedle Różane
• Osiedle Błękitne
• Osiedle Złote
• Osiedle Tęczowe
• Osiedle Pogodne
• Osiedle Zielone
• Osiedle Młodych

[edytuj] Miasta partnerskie

Miasto	Kraj	Data podpisania umowy
Ałuszta	Ukraina	2001-12-11
Bischofsheim	Niemcy	1990-03-31
Crew and Nantwich	Wielka Brytania	2005-10-22
Lanškroun	Czechy	1999-10-27
Serock	Polska	?

[edytuj] Sąsiednie gminy

Bielawa, gmina wiejska Dzierżoniów, Pieszyce.

[edytuj] Zobacz też

• bitwa pod Dzierżoniowem
• Lechia Dzierżoniów
• Synagoga w Dzierżoniowie
• Cmentarz żydowski w Dzierżoniowie
• Ludność Dzierżoniowa
• Sportschule obóz Reichenbach

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

Dzierżoniów. Zarys monografii miasta, pod redakcją S. Dąbrowskiego, Wrocław-Dzierżoniów, 1998.

[edytuj] Linki zewnętrzne

  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Dzierżoniów

• Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi
• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi
• Strona internetowa Urzędu Miasta Dzierżoniów
• Historia Żydów w Dzierżoniowie na portalu Wirtualny Sztetl
• Dzierżoniów na stronach Multimedialnej Polski

p • d • e Miasta województwa dolnośląskiego Bardo • Bielawa • Bierutów • Bogatynia • Boguszów-Gorce • Bolesławiec • Bolków • Brzeg Dolny • Bystrzyca Kłodzka • Chocianów • Chojnów • Duszniki-Zdrój • Dzierżoniów • Głogów • Głuszyca • Góra • Gryfów Śląski • Jawor • Jaworzyna Śląska • Jedlina-Zdrój • Jelcz-Laskowice • Jelenia Góra • Kamienna Góra • Karpacz • Kąty Wrocławskie • Kłodzko • Kowary • Kudowa-Zdrój • Lądek-Zdrój • Legnica • Leśna • Lubań • Lubawka • Lubin • Lubomierz • Lwówek Śląski • Mieroszów • Międzybórz • Międzylesie • Milicz • Mirsk • Niemcza • Nowa Ruda • Nowogrodziec • Oborniki Śląskie • Oleśnica • Olszyna • Oława • Piechowice • Pieńsk • Pieszyce • Piława Górna • Polanica-Zdrój • Polkowice • Prochowice • Prusice • Przemków • Radków • Siechnice • Sobótka • Stronie Śląskie • Strzegom • Strzelin • Syców • Szczawno-Zdrój • Szczytna • Szklarska Poręba • Ścinawa • Środa Śląska • Świdnica • Świebodzice • Świeradów-Zdrój • Świerzawa • Trzebnica • Twardogóra • Wałbrzych • Wąsosz • Węgliniec • Wiązów • Wleń • Wojcieszów • Wołów • Wrocław • Zawidów • Ząbkowice Śląskie • Zgorzelec • Ziębice • Złotoryja • Złoty Stok • Żarów • Żmigród

p • d • e Powiat dzierżoniowski Miasta Bielawa • Dzierżoniów • Niemcza • Pieszyce • Piława Górna Gminy miejskie Bielawa • Dzierżoniów • Pieszyce • Piława Górna Gminy miejsko-wiejskie Niemcza Gminy wiejskie Dzierżoniów • Łagiewniki

p • d • e Podział administracyjny Prowincji Śląsk Rejencja legnicka Powiaty miejskie Glogau (od 1920) • Görlitz (od 1873) • Grünberg (1922-1933) • Hirschberg (od 1922) • Liegnitz (od 1874) Powiaty ziemskie Bolkenhain (1820-1932) • Bunzlau • Fraustadt (od 1938) • Freystadt (do 1932 i od 1933) • Glogau • Goldberg (od 1932) • Goldberg-Haynau (do 1932) • Görlitz • Grünberg • Hirschberg im Riesengebirge • Hoyerswerda (od 1825) • Jauer (do 1932 i od 1933) • Landeshut • Lauban • Liegnitz • Löwenberg • Lüben • Rothenburg (Oberlausitz) • Sagan (do 1932) • Schönau (do 1932) • Sprottau Rejencja opolska Powiaty miejskie Beuthen O.S. (od 1890) • Gleiwitz (od 1897) • Hindenburg (od 1927) • Kattowitz (1897-1922) • Königshütte (1898-1922) • Neisse (od 1911) • Oppeln (od 1899) • Ratibor (od 1904) Powiaty ziemskie Beuthen (do 1927) • Beuthen-Tarnowitz (od 1927) • Cosel • Falkenberg O.S. • Groß Strehlitz • Grottkau • Guttentag (1922-1939) • Hindenburg O.S. (1873-1927) • Kattowitz (od 1873) • Kreuzburg (od 1820) • Leobschütz • Lublinitz (do 1922 i od 1939) • Neisse • Neustadt • Oppeln • Pleß • Ratibor • Rosenberg O.S. • Rybnik (do 1927) • Tarnowitz (1873-1927) • Tost-Gleiwitz Rejencja wrocławska Powiaty miejskie Breslau • Brieg (od 1907) • Schweidnitz (od 1899) • Waldenburg (od 1924) Powiaty ziemskie Breslau • Brieg • Frankenstein (od 1820) • Glatz (od 1820) • Groß Wartenberg • Guhrau • Habelschwerdt (od 1820) • Kreuzburg (do 1820) • Militsch • Münsterberg (1820-1932) • Namslau • Neumarkt • Neurode (1854-1932) • Nimptsch (1820-1932) • Oels • Ohlau (do 1932 i od 1933) • Reichenbach (od 1820) • Schweidnitz (od 1820) • Steinau (do 1932) • Strehlen • Striegau (1820-1932) • Trebnitz • Waldenburg (od 1820) • Wohlau