Grenlandia – Wikipedia, wolna encyklopedia
.svg&filetimestamp=20090606135129.html)
Grenlandia (gren. Kalaallit Nunaat, duń. Grønland) – autonomiczne terytorium zależne Danii położone na wyspie o tej samej nazwie, o obszarze 2175,6 tys. km² (największa wyspa na świecie), pokrytej w 84% przez lądolód (tylko 341,7 tys. km² jest wolnych od lodu) i o ludności 57,6 tys. (prawie 90% to Inuici).
Stolicą Grenlandii jest Nuuk (duńska nazwa Godthåb).
W 1978 duński parlament przyznał Grenlandii autonomię. W 1985 wyspa wystąpiła z Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i nie jest członkiem Unii Europejskiej. Grenlandia jest członkiem Rady Nordyckiej.
Spis treści |
[edytuj] Geografia
[edytuj] Ludność
Około 60% ludności Grenlandii zamieszkuje południowo-zachodnią część kraju, gdzie warunki klimatyczne są najkorzystniejsze. 40% ludności to mieszkańcy nielicznych wiosek lub bardzo małych miasteczek, położonych w głębi Grenlandii. 25% całej populacji mieszka w stolicy kraju – Nuuk.
[edytuj] Narodowości
Większość mieszkańców Grenlandii stanowią Grenlandczycy. Są oni potomkami rdzennych Eskimosów (Inuitów) i Europejczyków (głównie Duńczyków) o różnym stopniu wymieszania. Na wyspie mieszkają także Europejczycy (w większości Duńczycy) urodzeni na Grenlandii (ok. 3-5 tys.). W sumie te dwie grupy ludności stanowią 87% całej populacji.
Pozostałe 13% stanowią osadnicy urodzeni poza wyspą, głównie Duńczycy.
[edytuj] Języki
Mieszkańcy Grenlandii posługują się trzema dialektami języka grenlandzkiego, którego jedna z form używana na zachodnim wybrzeżu uznana została językiem urzędowym. Wśród ludności powszechna jest również znajomość drugiego języka urzędowego – duńskiego oraz, w mniejszym już stopniu, angielskiego (głównie w miastach).
[edytuj] Wyznania
Mieszkańcy w zdecydowanej większości (96,6%, 2010 r.) oficjalnie są wyznania luterańskiego, jednak postępująca laicyzacja społeczeństw krajów nordyckich znalazła swoje odbicie także na Grenlandii. W niewielkiej liczbie obecni są także przedstawiciele innych wyznań i religii, w tym ponad 300 zielonoświątkowców[2], ok. 170 Świadków Jehowy (zobacz: Świadkowie Jehowy na Grenlandii)[3] i 100 katolików[potrzebne źródło]. Ok. 0,7% ludności wyznaje religie etniczne.
[edytuj] Statystyki demograficzne
Współczynnik urodzeń:
- 14,87/1000 mieszkańców (2008 r.)
Współczynnik zgonów:
- 8,23/1000 mieszkańców (2008 r.)
Saldo migracji:
- -5,99 /1000 mieszkańców (2008 r.)
Liczba mężczyzn przypadających na 1 kobietę: (2008 r.)
- w chwili narodzin: 1,02
- w grupie wiekowej poniżej 15 lat: 1,03
- w grupie wiekowej 15-64 lata: 1,17
- w grupie wiekowej powyżej 65 lat: 0,99
- w całej populacji: 1,12
Śmiertelność noworodków: (2008 r.)
- łącznie 11,20/1000 żywych urodzeń
- chłopców 12,84/1000 żywych urodzeń
- dziewczynek 9,48/1000 żywych urodzeń
Średnia długość życia: (2008 r.)
- dla całej populacji: 69,46 lat
- średnia długość życia mężczyzn: 66,81
- średnia długość życia kobiet: 72,25
Dzietność:
- liczba dzieci/kobietę: 2,22 (2008 r.)
[edytuj] Historia
[edytuj] Muzyka
[edytuj] Warunki naturalne
Wyspa ta leży w północnej części Oceanu Atlantyckiego i jest częścią Ameryki Północnej. Od reszty kontynentu oddziela ją Cieśnina Davisa, Smitha, Robesona, Lancaster oraz Morze Baffina. Najdalej położonym na północ punktem jest Przylądek Morris Jesup, a na południe Przylądek Farvel. Od wschodu Cieśnina Duńska oddziela ją od innej wyspy, Islandii. Najwyższym szczytem tej wyspy jest Góra Gunnbjørna 3700 m n.p.m., grubość lodu w czaszy lodowca dochodzi do 3500 m. Wybrzeże typu fiordowego z licznymi przybrzeżnymi wyspami. Większa część Grenlandii leży w północnym kole podbiegunowym.
[edytuj] Flora
Flora Grenlandii jest uboga. Na jej terenie spotkać można ok. 500 gatunków roślin wyższych oraz 3000 gatunków mchów, porostów i glonów.
Roślinność na Grenlandii występuje tylko w miejscach, które choć przez krótki czas w ciągu roku są wolne od pokrywy lodowej. Zasadniczy typ roślinności porastającej te obszary stanowią różne typy tundry oraz łąki. Tundra na południu złożona jest z różnych gatunków traw, mchów, porostów i roślin zielnych, a na północy tylko z mchów i porostów. Na samym południu kraju występują także krzewy i karłowate gatunki drzew, m.in. brzozy (osiągające 10 m wysokości), olchy, wierzby (sięgające 4 m), jarzębiny, jałowce, zaś wybrzeże położone na północnym skraju wyspy (powyżej 80° szerokości geograficznej) jest praktycznie pozbawione roślinności.
[edytuj] Fauna
Świat zwierzęcy Grenlandii jest dość ubogi ze względu na trudne warunki klimatyczne. Na lodowcu, zajmującym 5/6 powierzchni wyspy praktycznie nie ma zwierząt. Na wybrzeżach żyją m.in. renifery, piżmowoły, niedźwiedzie polarne, pieśce (lisy polarne), wilki polarne, zające polarne, gronostaje, lemingi, a także ptaki – m.in. edredony, gęsi, mewy, pardwy i sowy śnieżne. Morze w pobliżu wyspy zamieszkane jest przez liczne ryby (np. rekiny, łososie, dorsze i mallotusy) a także duże ssaki morskie (około 30 różnych gatunków, m.in. wale grenlandzkie, białuchy, narwale, morsy oraz kilka gatunków fok, np.: grenlandzka, wąsata, obrożna (nerpa) itd.). Ponadto grenlandzkie wody zamieszkują liczne gatunki drobnych zwierząt (tzw. kryl), stanowiących pożywienie kręgowców, a spośród nich największe znaczenie mają krewetki.
Na Grenlandii żyje ok. 700 gatunków owadów i pajęczaków: liczne komary, motyle, trzmiele i pająki.
[edytuj] Klimat
Na Grenlandii panuje klimat polarny, jedynie na wybrzeżach – subpolarny.
Południowy zachód kraju jest cieplejszy niżby wynikało z szerokości geograficznej, a to za sprawą opływającego wyspę od tej strony odgałęzieniu ciepłego Prądu Północnoatlantyckiego.
Klimat Grenlandii charakteryzuje się m.in. częstymi zmianami pogody, ostrymi zmianami temperatur i dość dużymi opadami (zwłaszcza w części południowej).
[edytuj] Temperatura
Najkorzystniejszy klimat panuje na wybrzeżach, zwłaszcza w południowo-zachodniej części wyspy. Średnia temperatura w tym rejonie w styczniu wynosi −7 °C, zaś lipcu +10 °C. Pozostałe obszary kraju leżące nad brzegiem morza są znacznie chłodniejsze: temperatura spada w miarę przesuwania się na północ; zimą na północnych skrajach wyspy osiąga wartość średnią −36 °C, a latem zaledwie +3 °C
Najsurowszy klimat panuje w środkowej części Grenlandii. Temperatura na tym obszarze w zasadzie nigdy nie przekracza 0 °C. Średnia temperatura powietrza w lutym wynosi tam −47 °C, zaś w lipcu −12 °C. Najniższa zanotowana na wyspie temperatura to −74 °C.
W ostatnich latach ocieplenie klimatu powoduje wzrost średniej temperatury na wyspie i wydłużenie okresu bezprzymrozkowego (w związku z tym na Grenlandii rozpoczęto próbnie uprawę jęczmienia, zarzuconą z powodów klimatycznych pod koniec średniowiecza). Najwyższa zanotowana na wyspie temperatura to +30,1 °C.
[edytuj] Opady
Roczna suma opadów na wyspie waha się od 800 do 1100 mm na południu, do 150-250 mm na północy. Opady mają głównie postać śniegu, w okresie letnim też deszczu, zaś w środkowej części Grenlandii, na obszarze lodowca, gdzie rocznie spada 300-400 mm, jest to wyłącznie śnieg. Opady występują głównie w ciepłej połowie roku.
[edytuj] Podział administracyjny
Od 1 stycznia 2009 roku Grenlandia dzieli się na cztery gminy.
[edytuj] Miasta
Na wyspie jest 13 miast liczących ponad tysiąc mieszkańców, z których największe to Nuuk (15,5 tys.), Sisimiut (5,5 tys.) i Ilulissat (4,5 tys.).
[edytuj] Polityka
Na mocy konstytucji duńskiej z 1953 Grenlandia jest integralną częścią Królestwa Danii, posiadającą od 1979 szeroką autonomię. W gestii duńskich władz centralnych, które na Grenlandii reprezentuje wysoki przedstawiciel, są: sprawy konstytucji, obrony, polityki zagranicznej i monetarnej. Grenlandia wybiera 2 deputowanych do parlamentu duńskiego (Folketing). Lokalnym organem władzy ustawodawczej jest Landsting (kadencja 4 lata, z wyborów powszechnych), władzy wykonawczej — rząd, odpowiedzialny przed Landstingiem. Główne partie polityczne: Siumut (naprzód), zał. 1977, socjaldemokratyczna, zwolenniczka jak najszerszej autonomii Grenlandii w ramach Danii, Atassut (poczucie wspólnoty), zał. 1978, konserwatywno-liberalna, popiera bliskie związki z Danią, Wspólnota Ludzka (Inuit Ataqatigiit), zał. 1978, eskimoska partia niepodległościowa. 25 listopada 2008 odbyło się referendum w sprawie poszerzenia autonomii[4]. 75,54% mieszkańców głosowało za autonomią przeciw było 23,57%, a frekwencja wynosiła 71,96%. Wyniki referendum pozwoliły rządowi Grenlandii kontrolować politykę morską, zasoby naturalne wyspy oraz działania policji czy sądownictwa. Łącznie ok. 30 obszarów. Język grenlandzki otrzymał status języka urzędowego. Nie zmienia się natomiast polityka zagraniczna i obronna. Nowe przepisy dotyczące poszerzenia autonomii weszły w życie 21 czerwca 2009.
[edytuj] Sport
Grenlandia posiada własną zawodową reprezentację piłkarzy ręcznych. Istnieje tu także liga piłkarska Coca Cola GM i nieoficjalna reprezentacja w piłce nożnej.
[edytuj] Ciekawostki
- Dla Europy Grenlandię odkryli Wikingowie. Pierwsze osady założyli w X w. w czasie łagodnego klimatu, gdy na Grenlandii możliwa była uprawa jęczmienia i hodowla zwierząt. Osady te przetrwały kilka wieków, jednak wraz ochłodzeniem się klimatu północnych regionów Atlantyku zaczęły wyludniać się i ostatecznie w XV wieku zostały porzucone bądź wymarły.
- Nazwa wyspy oznacza zielony kraj – ta nazwa, miała zachęcić ludzi do osiedlania się na niej[5][6], w przeciwieństwie do Islandii, której nazwa ("kraina lodu") miała do tego zniechęcać.
Przypisy
- ↑ informacja zaczerpnięta z duńskiej wikipedii
- ↑ [1] Strona Kościoła Zielonoświątkowego w Bielsku-Białej
- ↑ Rocznik Świadków Jehowy 2011 ss. 42, 43
- ↑ Grenlandczycy poszli do urn. rp.pl, 2008-11-25. [dostęp 25 listopada 2008].
- ↑ Przyroda. Podręcznik. Warszawa: WSIP, 2001. ISBN 83-02-07928-6.
- ↑ Legenda Eryka Rudego (ang.). LITERARY AND PHILOSOPHICAL SOCIETY OF LIVERPOOL. [dostęp 2011-02-12].
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Przystanek Grenlandia – strona osobista Polaków mieszkających na Grenlandii
- Statistics Greenland – oficjalne statystyki Grenlandii
- Grenlandzka Rada Turystyki (po angielsku)
- Serwis turystyczny o Grenlandii (po angielsku)
|
||||||||||
