Poznaj przeszłość Warszawy

Grodzisk Wielkopolski
Herb Grodziska Wielkopolskiego Flaga Grodziska Wielkopolskiego
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	grodziski
Gmina	Grodzisk Wielkopolski gmina miejsko-wiejska
Założono	ok. 1257 roku
Prawa miejskie	1303 rok
Burmistrz	Henryk Szymański (od 2002)
Powierzchnia	18,21 km²
Ludność (2010) • liczba • gęstość	13 999 768 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 61
Kod pocztowy	62-065
Tablice rejestracyjne	PGO
Położenie na mapie Polski Grodzisk Wielkopolski
52°14′N 16°22′E / 52.233, 16.367Na mapach: 52°14′N 16°22′E / 52.233, 16.367
TERC (TERYT)	4303905024
Hasło promocyjne: "Grodzisk Wielkopolski miasto z życiem"
Urząd miejski ul. Stary Rynek 1 62-065 Grodzisk Wielkopolski
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło Grodzisk Wielkopolski w Wikisłowniku
Strona internetowa

Grodzisk Wielkopolski (niem. Grätz) – miasto w woj. wielkopolskim, nad Letnicą (zw. też Rowem Grodziskim), w powiecie grodziskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Grodzisk Wielkopolski. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.

Wg danych GUS z 31 grudnia 2010, miasto liczyło 13 999 mieszkańców^[1]..

[edytuj] Historia

• 1257 – Pierwsza wzmianka w dokumencie wystawionym w Modrzu przez księcia Przemysła I, w którym wśród wsi należących do cystersów w Paradyżu wymienia wieś Grodisze^[2].
• 1303 – prawa miejskie magdeburskie (nadane zapewne wcześniej przez Przemysła II w 1295-1296 r.).
• 1312-1314 – Stolica dystryktu w Księstwie Żagańskim^[3].
• 1306-1314 – istniała mennica książęca, w której wybijano monety - kwartnik z napisem "De Grodis".
• 1339 - wzmiankowany jest Borek z Grodziska, pierwszy znany właściciel z rodu Borków (Wezenborgów).
• 1383-1385 – Miasto i okolica niszczone podczas wojny domowej wielkopolskich rodów Grzymalitów z Nałęczami^[4].
• 1404 – miasto posiadało już umocnienia i dwie bramy zw. Suchą i Wodną. Był to prawdopodobnie wał kamienno-drewniano-ziemny, z ostrokołem zrobionym z grubych, zaostrzonych u góry pali, otoczony fosą.
• W XV w. klucz grodziski przeszedł na Nałęczów z Lubosza, z nich pierwszym wymienionym w Grodzisku (1418) jest Niemierza.
• 1424 – Rozwijające się miasto strawił pożar.
• 1426 – Dokumenty wzmiankują kościół pw. św. Jadwigi (zapewne data budowy kościoła gotyckiego na miejscu wcześniejszej budowli, niewykluczone że uszkodzonej podczas pożaru w 1424 roku), oraz nowo powstały kościół pw. św. Ducha wraz ze szpitalem na przedmieściu Wyczółkowo. W uposażeniu szpitala wymieniony jest mielcuch. Wnioskować więc można, że w Grodzisku warzono już wówczas piwo.
• 1444 – najstarsza wzmianka o zaliczeniu miasta do powiatu kościańskiego, należącego do województwa poznańskiego, w tym powiecie pozostawał do 1815 roku^[5].
• W połowie XV w. w Grodzisku osiedliła się grupa husytów, emigrantów religijnych z Pilzna^[5].
• 1458 – wystawienie 12 zbrojnych na wyprawę malborską, a więc Grodzisk zaliczono do II kategorii miast – średniej wielkości (miastami I kategorii, czyli dużymi, w ówczesnej Rzeczypospolitej były tylko Kraków, Lwów i Poznań)^[5].
• 1466 – miasto przeszło w posiadanie rodziny Ostrorogów. Pierwszym z nich jest Stanisław wojewoda poznański, później kaliski^[5].
• 1501 – na grodziskim zamku umarł Jan Ostroróg, prawnik i dyplomata, doktor praw obojga. Z tego też roku pochodzi pierwsza wzmianka o istnieniu na północnym przedmieściu kościoła pw. św. Anny.
• 1548-1551 – w mieście osiedliła się nowa grupa emigracyjna braci czeskich wygnanych z Czech przez cesarza Ferdynanda I^[6].
• 1563-1593 – ośrodkiem reformacji: kościół parafialny oddano protestantom, działała tu słynna szkoła, w której wykładał Erazm Gliczner, w latach 1572-1573 działa oficyna wydawnicza Jana Glicznera (druga po Szamotułach (1551) drukarnia w Wielkopolsce), a od 1579 do 1581 drukował tu Melchior Nering^[6].
• 1593 – na północ od przedmieścia św. Anny powstało tzw. Nowe Miasto^[6].
• Najstarsza wzmianka o warzeniu piwa pochodzi z 23 marca 1601 roku.
• 1615 – pożar zniszczył znaczną część miasta^[6].
• 1626 – Grodzisk przeszedł w posiadanie rodziny Opalińskich, jego pierwszym właścicielem był Jan wojewoda poznański^[6].
• 1689 - pożar zniszczył znaczną część starego miasta^[7].
• 1708 - w wyniku "morowego powietrza" zmarło ok. 500 mieszkańców^[7].
• 1768 – 16 grudnia pod miastem doszło do starcia grupy konfederatów barskich z Rosjanami. Kilka dni później doszło do większego starcia w czasie, którego oddział konfederatów pod dowództwem Józefa Gogolewskiego zmusił do ucieczki Rosjan^[7].
• 1775 - 24 marca zmarł Wojciech Opaliński, ostatni przedstawiciel tego znanego rodu wielkopolskiego.
• 1793 - w wyniku II rozbioru Polski miasto dostaje się pod panowanie pruskie, liczy wówczas 2483 mieszkańców^[8] i należy do największych w Wielkopolsce (Poznań 12 538, Kalisz 3 832, Gniezno 3 350, Piła 1611, Wolsztyn 1416, Września 1216, Szamotuły 1120, Śrem 1105, Kościan 1100, Środa Wielkopolska 1009, Konin 780, Turek 443, Nowy Tomyśl 358)^{[potrzebne źródło]}.
• 1794 - w sierpniu miasto opanowali Polacy, którzy uzbrojeni w piki i kosy przywiezione wcześniej do klasztoru, wypędzili Prusaków i przyłączyli się do walczących oddziałów insurekcyjnych^[9].
• 1807 - Grodzisk włączono w skład Księstwa Warszawskiego^[10].
• 1809 - po pożarach, które dwukrotnie trawiły północne część miasta (zniszczony i rozebrany został kościół pw. św. Anny), następuje nowa regulacja planu przestrzennego wg projektu Wernicke^[10].
• 1815 – miejscowość weszła w skład rejencji poznańskiej i nowo utworzonego powiatu bukowskiego^[10].
• 1848 – Wiosna Ludów, miasto znalazło się w obszarze całkowicie opanowanym przez Polaków. W trakcie działań wojennych 28 kwietnia doszło do bitwy w rejonie Doktorowa, gdzie kilkuset kosynierów pod dowództwem Marcusa Mossego starło się z 600 osobową ekspedycją pruską. Bitwa przegrana, straty polskie: 25 zabitych i 7 ciężko rannych. Kolejnych 20 mieszkańców miasta zostało zamordowanych w tym samym dniu przez pruskich żołnierzy^[11]..
• 1860 - w drukarni grodziskiej Augusta Schmaedickiego z inicjatywy i pod redakcją ks. Aleksego Prusinowskiego rozpoczęto wydawanie zasłużonego dla sprawy narodowej "Tygodnika Katolickiego"^[11]
• 1874 - w Grodzisku powstała pierwsza polska spółka mleczarska w zaborze pruskim.
• 1881 - 10 grudnia otwarto pierwsze połączenie kolejowe do Opalenicy^[12].

Nieistniejący już budynek browaru na Starym Rynku

• 1885 - 26 października otwarto progimnazjum, pierwszą w mieście szkołę średnią.
• 1887 - 1 października utworzono powiat grodziski, w skład którego weszły gminy Buk, Grodzisk i Opalenica^[13].
• 1894 - z fundacji rodziny Mossych, powstał szpital miejski^[13].
• 1896 - w granice miasta włączono wieś Doktorowo^[13].
• 1898 - 1 września uruchomiono elektrownię miejską. Trzecią w Provinz Posen po Poznaniu (1894) i Bydgoszczy (1896)^[13].
• 1901 - 1 października miasto uzyskało połączenie kolejowe z Kościanem^[13].
• 1905 - szczytowy okres rozbudowy miasta; oddano do użytku gmachy starostwa, sądu i nowego kościoła ewangelickiego; 1 października uruchomiono połączenie kolejowe z Wolsztynem^[13].
• 1906 - strajk młodzieży szkolnej^[13].
• 1909 - zakończono budowę tutejszego węzła kolejowego, miasto otrzymało bezpośrednie połączenie kolejowe z Poznaniem^[13].
• 1918-1919 - liczny udział mieszkańców w powstaniu wielkopolskim. Miasto wystawia trzy kompanie piechoty i oddział kawalerii. Grodzisk staje się też głównym ośrodkiem dowodzenia i zaopatrzenia frontu zachodniego^[14].
• 1921 - po opuszczeniu miasta przez ludność niemiecką liczba mieszkańców spadła do 5 634 osób. O trudnym położeniu ludności świadczą liczne strajki kolejarzy.
• 1922 - 30 kwietnia powstał Klub Sportowy Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski założony przez grupę gimnazjalistów.
• 1922 - strajk robotników rolnych^[15].
• 1924 - demonstracje bezrobotnych.
• 1927 - w styczniu, w pożarze spłonęła zach. strona ul. Kościelnej.
• 1929 - z inicjatywy Antoniego Thuma powstała Grodziska Orkiestra Dęta.

Grodziska Orkiestra Dęta

• 1932 - 1 kwietnia zlikwidowano powiat grodziski i w całości włączono go do powiatu nowotomyskiego, Grodzisk był największym z 6 miast tego powiatu, a Nowy Tomyśl dopiero piątym (2 576 osób)^[16].
• 1939-1945 - okupacja hitlerowska, 9 września 1939 roku Niemcy zajmują miasto.
• 1940 - następuje rozbiórka synagogi i cmentarza (kirkutu) żydowskiego.
• 1940-1942 - w mieście na terenie więzienia istniał obóz jeńców angielskich.
• 1941 - administracja niemiecka przywraca powiat grodziski (Kreisland Grätz), w mieście działa Sąd Obwodowy (Amtsgericht Grätz) i więzienie sądowe (Gerichtsgefänis) obejmujące swym zasięgiem powiat grodziski i włączony dawny powiat nowotomyski, a od października 1943 więzienie w Grodzisku przejęło także funkcję po zlikwidowanym więzieniu w Wolsztynie^[17].
• 1942-1944 - w gmachu szkoły działa szkoła junkrów hitlerowskich przeniesiona z Berlina.
• 1943 - władze okupacyjne przystępują do budowy północnej dzielnicy mieszkaniowej, za torami kolejowymi (ukończono tylko jedną ulicę Nowe Osiedle, zw. potocznie Berlinkiem).
• 1945 - 24-27 stycznia walki Armii Czerwonej i grupy ok. 120 polskich ochotników o Grodzisk, 27 stycznia następuje niemiecki nalot na okolice Starego Rynku^[18].
• W 2000 roku znacznie zwiększono powierzchnię Grodziska z 4,57 km² na 18,09 km² (296%); włączono w całości wsie Piaski i Pantaleonowo, większą część Kobylnik a także kilka zabudowań należących wcześniej do Zdroju, Słocina, Grąblewa i Ptaszkowa.

[edytuj] Przynależność administracyjna

• W początkowym okresie wieś, a później miasto administracyjnie należało do kasztelanii zbąskiej, w latach 1444-1815 do powiatu kościańskiego, a w latach 1815-1887 do powiatu bukowskiego, którego siedzibą od 1848 był Nowy Tomyśl.
• Miasto powiatowe w latach 1887-1932, 1941-1945 i od 1999.
• W latach 1932-1941 i 1945-1975 – Grodzisk należał do powiatu nowotomyskiego.
• W latach 1975-1998 Grodzisk należał do województwa poznańskiego.
• W 1999 Grodzisk zostaje siedzibą powiatu grodziskiego w województwie wielkopolskim.

[edytuj] Demografia

Ludność Grodziska na przestrzeni lat:

Kościół farny

Studnia bł. Bernarda

ul. Szeroka

[edytuj] Zabytki

• Kościół farny, manierystyczny pw. św. Jadwigi z XV w., ul. Kościelna 5
• Kościół pobernardyński, barokowy pw. Najśw. Imienia Jezus i Niepokalanego Poczęcia NMP z 1662 r. Wewnątrz nagrobek ostatniego z rodu Opalińskich Wojciecha, z roku 1775
• Kościół pw. św. Ducha, drewniany z 1663 r. ul. Rakoniewicka 16 (daw. przedmieście Wyczółkowo)
• Kościół poewangelicki, neogotycki pw. Najśw. Serca Pana Jezusa z 1905 r., pl. Powst. Wielkopolskich
• Organistówka z 1685 r., ul. Kościelna 4
• Ratusz w Grodzisku Wielkopolskim z ok. 1835 r., ul. Stary Rynek 1
• Zabytkowa studnia bł. Bernarda w obudowie z XIX w., ul. Stary Rynek
• Starostwo Powiatowe, neogotyckie z 1905 r. ul. Żwirki i Wigury 1
• Sąd Rejonowy
• Kamieniczka konstrukcji ryglowej błędnie zw. "pruskim murem" z XVIII w., ul. Szeroka
• Kamienica w stylu eklektycznym z XIX/XX w., ul. Kolejowa 5
• Kamienica Theodora Grunberga z 1861 r., ul. św. Bernarda 1
• Dom Rzemiosła z 1891 roku ul. Szeroka 1
• Muzeum Ziemi Grodziskiej (Dwór Łubieńskich w parku), ul. 27 Stycznia 7
• Stadion Dyskobolii z zabytkową trybuną główną z 1925 r., ul. Powst. Chocieszyńskich 52
• Układ urbanistyczny Grodziska Wielkopolskiego

[edytuj] Gospodarka

W Grodzisku Wielkopolskim zarejestrowanych jest ok. 1400 podmiotów gospodarczych, w większości małych i średnich firm^[19]. Swoje siedziby mają tutaj także duże zakłady produkcyjne należące potentatów w swoich branżach jak np. Inter Groclin Auto S.A., Kofola-Hoop, Okechamp (przetwórstwo pieczarek) i Opal (elewacje budynków). Inne przedsiębiorstwa, które również stały się nieodłączną częścią lokalnej gospodarki to Dąbex (produkcja parkietu), Grodziska Fabryka Wyposażenia Wagonów "Growag", Lexxit Mebel (produkcja mebli tapicerowanych) i Grobud (produkcja okien PCV). Ta ostatnia firma, podobnie jak Okechamp i Chłodnia Składowa PAGO znajdują się na terenie Grodziskiej Strefy Przemysłowej, która zajmuje obszar 35 ha przy drodze krajowej Poznań-Zielona Góra.

[edytuj] Urodzeni w Grodzisku Wielkopolskim

• Grzegorz Balcerek - biskup poznański
• Wanda Bibrowicz - artystka, pedagog, tkacz
• Czesław Borowczyk - artysta grafik, projektant znaczków pocztowych m.in. z Mistrzostw Europy w boksie w 1953 i serii pt. Zwierzęta Chronione z 1954
• Magdalena Chemicz - piłkarka ręczna, reprezentantka kraju
• Franciszek Chocieszyński - polski księgarz, drukarz i wydawca
• Salomon Herzfeld - adwokat i działacz organizacji żydowskich
• Zbigniew Klapa - polski chodziarz, maratończyk długodystansowy
• Piotr Krzesichleb zw. Artomiusem - muzyk, kompozytor
• Magdalena Leciejewska - koszykarka,reprezentantka kraju
• Markus Mosse - lekarz i przywódca lokalnych powstańców z 1848
• Rudolf Mosse - drukarz i wydawca
• Hans Heinrich Müller - architekt niemiecki
• Józef Skrzydlewski - podpułkownik, organizator oddziałów powstańczych
• Władysław Stachowski - regionalista, kolekcjoner, działacz społeczny i kulturalny
• Lech Sternal - architekt poznański
• Franciszek Ścigalski - kompozytor, dyrygent, skrzypek
• Włodzimierz Trzebiatowski - polski chemik, profesor uniwersytetów we Lwowie, a następnie we Wrocławiu
• Teodor Napierała - trener piłkarski, a w przeszłości piłkarz Dyskobolii Grodzisk Wielkopolski i Lecha Poznań.

[edytuj] Sport w Grodzisku

• Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski
• Ludowe Stowarzyszenie Sportowe Gminy Grodzisk Wielkopolski
• Klub Karate Kyokushin "Kanku"
• Grodziskie Stowarzyszenie Sportowe (G.S.S.)
• Od 2007 r. w mieście organizowany jest Grodziski Półmaraton "Słowaka".

[edytuj] Miasta partnerskie

Ta sekcja od 2011-09 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

• Betton
• Delligsen
• Merksplas
• Torrelodones
• Dolina
• Birże

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

• "Grodzisk Wielkopolski - Zarys Dziejów" - Bogusław Polak, Grodzisk Wlkp. 1990
• "Katalog zabytków sztuki w Polsce" tom V, woj. poznańskie, zeszyt 14
• "Archidiecezja Poznańska w granicach historycznych i jej ustrój" - ks.prof.dr Józef Nowacki
• Wiadomości Grodziskie 4/40 kwiecień 1989 "Pierwsi właściciele miasta" - Waldemar Oleksiak
• "Zarys Piwa Grodziskiego" - Jerzy Chrzanowski, Grodzisk 1986
• "Materiały Archiwalne do dziejów powiatu nowotomyskiego XIII w. - 1950" - Kazimierz Bielecki
• "Dzieje Wielkopolski" tom I-II, Poznań 1973
• Szematyzm ustrojów parafialnych dzisiejszej archidiecezji poznańskiej"- Ks.Kan. St.D. Kozierowski, Poznań 1935
• "Słownik Historyczno-Geograficzny Województwa Poznańskiego w średniowieczu" wydawnictwo PAN 1987
• "Grodzisk Wielkopolski" -Paweł Anders, Wydawnictwo WBP, Poznań 1995, ISBN 83-85811-26-5

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Motocykliści Ziemi Grodziskiej
• Grodziskie Forum Dyskusyjne
• Historia Żydów w Grodzisku Wielkopolskim na portalu Wirtualny Sztetl

• Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi
• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi

p • d • e Gmina Grodzisk Wielkopolski Siedziba gminy: Grodzisk Wielkopolski Miasta Grodzisk Wielkopolski Sołectwa Albertowsko • Biała Wieś • Borzysław • Chrustowo • Czarna Wieś • Grąblewo • Kąkolewo • Kobylniki • Kurowo • Lasówki • Ptaszkowo • Rojewo • Słocin • Snowidowo • Sworzyce • Woźniki • Zdrój Pozostałe miejscowości Lulin • Młyniewo

p • d • e Miasta województwa wielkopolskiego Miasta powiatowe Chodzież • Czarnków • Gniezno • Gostyń • Grodzisk Wielkopolski • Jarocin • Kalisz • Kępno • Koło • Konin • Kościan • Krotoszyn • Leszno • Międzychód • Nowy Tomyśl • Oborniki • Ostrów Wielkopolski • Ostrzeszów • Piła • Pleszew • Poznań • Rawicz • Słupca • Szamotuły • Śrem • Środa Wielkopolska • Turek • Wągrowiec • Wolsztyn • Września • Złotów Miasta gminne Bojanowo • Borek Wielkopolski • Buk • Czempiń • Czerniejewo • Dąbie • Dobra • Dolsk • Golina • Gołańcz • Grabów nad Prosną • Jastrowie • Jutrosin • Kleczew • Kłecko • Kłodawa • Kobylin • Kostrzyn • Koźmin Wielkopolski • Kórnik • Krajenka • Krobia • Krzywiń • Krzyż Wielkopolski • Książ Wielkopolski • Luboń • Lwówek • Łobżenica • Margonin • Miejska Górka • Miłosław • Mikstat • Mosina • Murowana Goślina • Nowe Skalmierzyce • Nekla • Obrzycko • Odolanów • Okonek • Opalenica • Osieczna • Ostroróg • Pniewy • Pobiedziska • Pogorzela • Poniec • Przedecz • Puszczykowo • Pyzdry • Rakoniewice • Raszków • Rogoźno • Rydzyna • Rychwał • Sieraków • Skoki • Sompolno • Stawiszyn • Stęszew • Sulmierzyce • Swarzędz • Szamocin • Ślesin • Śmigiel • Trzcianka • Trzemeszno • Tuliszków • Ujście • Wieleń • Wielichowo • Witkowo • Wronki • Wyrzysk • Wysoka • Zagórów • Zbąszyń • Zduny • Żerków

p • d • e Powiat grodziski Miasta Grodzisk Wielkopolski • Rakoniewice • Wielichowo Gminy miejsko-wiejskie Grodzisk Wielkopolski • Rakoniewice • Wielichowo Gminy wiejskie Granowo • Kamieniec