Poznaj przeszłość Warszawy

Kartuzy
Herb Kartuz Flaga Kartuz
Państwo	Polska
Województwo	pomorskie
Powiat	kartuski
Gmina	Kartuzy gmina miejsko-wiejska
Aglomeracja	gdańska
Założono	1391 (wzmianka o wsi)
Prawa miejskie	29 marca 1923
Burmistrz	Mirosława Lehman
Powierzchnia	6,80 km²
Wysokość	209 m n.p.m.
Ludność (2009) • liczba • gęstość	14 951 2198,7 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 58
Kod pocztowy	83-300
Tablice rejestracyjne	GKA
Położenie na mapie Polski Kartuzy
54°20′N 18°12′E / 54.333, 18.2Na mapach: 54°20′N 18°12′E / 54.333, 18.2
TERC (TERYT)	6222905024
Urząd miejski ul. Hallera 1 83-300 Kartuzy
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło Kartuzy w Wikisłowniku
Strona internetowa

Kartuzy (dodatkowa nazwa w j. kaszub. Kartuzë, niem. Karthaus) – miasto w woj. pomorskim, w powiecie kartuskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kartuzy. Miasto leży nad czterema jeziorami zwanymi Kartuskimi. Są to: jezioro Karczemne, Klasztorne Duże, Klasztorne Małe i Mielenko. W Kartuzach krzyżują się drogi wojewódzkie: nr 211, nr 224 i nr 228.

Według danych z 31 grudnia 2009 roku miasto miało 14 951 mieszkańców^[1].

Spis treści 1 Położenie 2 Demografia 3 Toponimia 4 Historia 4.1 1800-1918 4.2 1918-1923 4.3 1923-1945 4.4 1945-1989 4.5 1989-1999 4.6 po 1999 5 Środowisko naturalne 6 Architektura 6.1 Zabytki 7 Polityka 7.1 Administracja 7.2 Burmistrzowie Kartuz 8 Współpraca międzynarodowa 9 Kultura 9.1 Muzea i galerie 9.2 Literatura 10 Turystyka 10.1 Atrakcje turystyczne 10.2 Szlaki turystyczne 10.3 Historia turystyki w Kartuzach 11 Sport i rekreacja 11.1 Cartusia 12 Komunikacja 12.1 Kolej 12.2 Drogi 12.3 Komunikacja autobusowa 13 Wspólnoty religijne 13.1 Kościół rzymskokatolicki 13.2 Kościoły protestanckie 13.3 Gmina Żydowska 14 Gospodarka 14.1 Rolnictwo 14.2 Przemysł 14.3 Usługi 15 Edukacja 16 Zobacz też 17 Przypisy 18 Linki zewnętrzne

[edytuj] Położenie

Według danych z 1 stycznia 2010 powierzchnia miasta wynosi 6,80 km²^[2].

Kartuzy leżą na Kaszubach, historycznie na Pomorzu Gdańskim^[3].

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. gdańskiego. Po 1999 Kartuzy leżą w województwie pomorskim i są stolicą powiatu kartuskiego.

[edytuj] Demografia

[edytuj] Toponimia

[edytuj] Historia

[edytuj] 1800-1918

W 1818 wieś Kartuzy została stolicą powiatu. Znajdowały się tu wszystkie urzędy i instytucje, które znajdowały się w miastach powiatowych czyli: starostwo, sąd grodzki, więzienie, urząd skarbowy, powiatowa komenda policji, bank, urząd pocztowy oraz wiele innych^[4]. W 1886 Kartuzy uzyskały połączenie kolejowe z Pruszczem Gdańskim. W 1897 powstał w Kartuzach dworzec kolejowy. W 1901 Kartuzy uzyskały połączenie kolejowe z Kościerzyną. W 1904 wybudowano w Kartuzach parowozownie i wieżę ciśnień. W 1905 przedłużono linię kolejową Pruszcz - Kartuzy do Lęborka^[5]. W 1910 po ukończeniu elektrowni w Rutkach na Radunii zelektryfikowano Kartuzy^[6].

[edytuj] 1918-1923

W 1918 po odzyskaniu przez Polskę niepodległości trwała delimitacja granic na Pomorzu. Wojsko polskie wkroczyło do Kartuz 8 lutego 1920^[7]. W 1920 Kartuzy stały się stolicą powiatu kartuskiego graniczącego z powiatami wejherowskim i kościerskim oraz z Niemcami i Wolnym Miastem Gdańsk^[8]. Kartuzy wówczas mimo, że były stolicą powiatu nie miały praw miejskich. W 1920 utworzono w Kartuzach Powiatową Komendę Policji Państwowej^[4]. W latach 1920-1923 wielu Niemców opuściło Kartuzy. Ludność niemiecka wcześniej mimo, że stanowiła mniejszość to była elitą finansową i edukacyjną powiatu^[9]. W 1921 po wybudowaniu linii Gdynia-Kokoszki (obecnie Linia kolejowa nr 235 na odcinku Gdańsk Osowa-Gdynia Główna linia została przebudowana) Kartuzy zyskały połączenie kolejowe z Gdynią^[10]. Podczas wojny celnej między Polską a Niemcami połączenie przez Kartuzy mimo, że składało się z linii typowo lokalnych musiało przejąć pociągi obsługujące port w Gdyni^[11]. Z tego powodu w szczytowym okresie stacja w Kartuzach musiała zatrudniać aż 150 pracowników dodatkowo z racji zagrożenia pożarowego podczas pracy stacji powstała Ochotnicza Straż Pożarna, w której pracowało 30 kolejarzy. Węzeł kolejowy posiadał również własną służbę medyczną, w której pracował między innymi działacz kaszubski, poeta Aleksander Majkowski^[10] W 1922 w Kartuzach powstał szpital powiatowy^[12]

[edytuj] 1923-1945

W 1923 Kartuzy uzyskały prawa miejskie, co spowodowało podniesienie rangi ośrodka. Wcześniej miejscowość mimo tego, że było stolicą powiatu i miało typowo miejską zabudowę to brak praw miejskich powodował zdecydowanie niższą rangę^[13]. Pierwszym burmistrzem Kartuz został Walerian Kubasik, wcześniej pracownik magistratu w Toruniu. Wybór burmistrza nie odbył się jednak w drodze wyborów a konkursu zorganizowanego przez magistrat^[14]. W październiku 1925 odbyły się pierwsze wybory do Rady Miasta (poprzednia rada została wybrana jako Rada Gminy)^[15]. W 1925 sejm uchwalił ustawę o budowie linii z Bydgoszczy do Gdyni^[16] Linia ta ominęła Kartuzy stając się przyczyną znacznego zmniejszenia przewozów kolejowych w tym mieście.

4 września 1939 rozpoczęła się okupacja niemiecka w Kartuzach^[17].

19 marca 1945, w Bydgoszczy powstał Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Kartuzach^[18].

Walki o Kartuzy rozpoczęły się 9 marca 1945. Miasto zaczęły atakować oddziały pancerne i piechota z 49 armii generała pułkownika Iwana Griszina dowodzona przez Konstantego Rokosowskiego. Miasto zostało opanowane 10 marca 1945. W czasie walki poległo około 320 żołnierzy Armii Czerwonej. W lipcu 1945 miasto zostało przejęte przez polską administracje mimo iż do 1946 armia radziecka w nim pozostała^[19].

[edytuj] 1945-1989

Na początku maja 1945 w Kartuzach rozpoczął działalność Komitet Obwatelski^[20].

[edytuj] 1989-1999

[edytuj] po 1999

[edytuj] Środowisko naturalne

[edytuj] Architektura

[edytuj] Zabytki

• XIV-wieczna kolegiata zakonu Kartuzów z miedzianym dachem przypominającym wieko trumny
• Eremita "P" z ok. 1400 r.
• piaskowcowa rzeźba Madonny z 1750 r.
• średniowieczny refektarz klasztorny (XV w.)
• kościół poewangelicki św. Kazimierza z 1885-1887
• budynek poczty z 1890 r. w stylu manieryzmu niderlandzkiego, przy ul. Parkowej 2
• pomnik Matki Boskiej Królowej Korony Polskiej autorstwa Marcina Rożka z 1927 r.
• dom modernistyczny z 1933 r., ul. Majkowskiego 22
• dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Majkowskiego 24
• dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Majkowskiego 32
• dom modernistyczny z przełomu lat 20/20 XX wieku, ul.Parkowa 10
• dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Prokowska 10
• dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Zamkowa 13

[edytuj] Polityka

[edytuj] Administracja

Miasto jest siedzibą władz gminy miejsko-wiejskiej Kartuzy. Jest siedzibą władz powiatu kartuskiego.

Kartuzy są członkiem Związku Miast Polskich.

[edytuj] Burmistrzowie Kartuz

Burmistrzowie (lub pełniący obowiązki na stanowisku odpowiadającym burmistrzowi) Kartuz

Burmistrzowie

• Walerian Kubasik (1923-1927)
• Bernard Bączkowski (p.o. 1927)
• Walerian Kubasik (1927-1935) (W latach 1933-1935 Burmistrz i Przewodniczący Rady Miasta)
• vacat 1935-1936
• Feliks Lewiński (1936-1939)

• ppłk Popow (komendant wojenny 1945)
• Jakub Banaszek (1945)
• Feliks Lewiński (1945-1949)
• Marian Janczewski (1949-1952) (W 1950 likwidacja urzędu i zastąpienie go przewodniczącym prezydium)

Przewodniczący prezydium Miejskiej Rady Narodowej

• Marian Janczewski (1950-1952)
• Zygmunt Szczepankiewicz (1952-1953)
• Rudolf Kiryk (1953-1954)
• Konrad Dyrwa (1954-1958)

[edytuj] Współpraca międzynarodowa

Miasta i gminy partnerskie:

• Caissargues – Francja, ^{[potrzebne źródło]}
• Duderstadt – Niemcy, od 1995 r.^[21]

[edytuj] Kultura

[edytuj] Muzea i galerie

• Muzeum Kaszubskie im. F. Tredera zawierające zbiory dotyczące historii i folkloru Kaszub.
• Galeria "Refektarz" przy Kolegiacie, w której oprócz wystaw sztuki współczesnej odbywają się również jesienne "Zaduszki Jazzowe" - coroczne koncerty z udziałem polskich gwiazd jazzu.

[edytuj] Literatura

W Kartuzach mieszkał, pracował i tworzył jeden z pisarzy młodokaszubskich Aleksander Majkowski^[22]. Kilka lat przed i po II wojnie światowej w Kartuzach tworzył urodzony w tym mieście Jan Rompski^[23]. Literatura kaszubska i kaszubskojęzyczna w Kartuzach nie rozwijała się jednak tak dobrze jak chociażby w Kościerzynie czy nawet w mniejszych ośrodkach^[24].

[edytuj] Turystyka

[edytuj] Atrakcje turystyczne

Miasto Kartuzy jest jednym z centrum regionu kaszubskiego. W mieście znajdują się atrakcyjnie turystycznie obiekty, z których najcenniejszy jest zespół klasztorny Kartuzów zbudowany w stylu gotyckim a później przebudowywany^[25].

[edytuj] Szlaki turystyczne

Przez miasto przechodzą 2 szlaki turystyczne: Szlak Kartuski i czerwony Szlak Kaszubski.

[edytuj] Historia turystyki w Kartuzach

Kartuzy przed II wojną światową stanowiły centrum Szwajcarii Kaszubskiej. Turyści przybywali do miasta przez cały rok, jednakże największe nasilenie było latem. W 1929 baza noclegowa kartuskich hoteli wynosiła 180 miejsc. Dodatkowo 100 miejsc znajdowało się w schronisku szkolnym w Szkole Powszechnej. Uzupełnieniem bazy były liczne pensjonaty^[26]. W 1936 został wydany pierwszy przewodnik po Szwajcarii Kaszubskiej autorstwa Aleksandra Majkowskiego^[27].

W 1947 w Kartuzach otwarto muzeum Kaszubskie^[28]. W połowie lat 50. nastąpił znaczny rozwój turystyki. Baza noclegowa w porównaniu do stanu przedwojennego była jeszcze skromna (w Kartuzach funkcjonował tylko jeden hotel). W 1955 kartuski oddział PTTK uruchomił stacje turystyczną w Kartuzach co rozpoczęło wytaczanie szlaków i rozwój "wczasów wędrownych". W 1964 w Kartuzach było już już 2446 miejsc noclegowych. w 1969 3136 miejsc do tego funkcjonowało 5 wypożyczalni ogólnodostępnych sprzętu turystycznego oraz 18 wypożyczalni zakładowych. Liczba turystów, która w 1969 odwiedziła powiat kartuski wyniosła 620 tys. w tym 964 turystów z zagranicy (głównie innych państw socjalistycznych)^[29].

[edytuj] Sport i rekreacja

[edytuj] Cartusia

W Kartuzach funkcjonuje od roku 1923 klub sportowy GKS Cartusia.
Najpopularniejszym sportem od lat są tutaj zapasy. W Kartuzach urodził się Andrzej Wroński, wychowanek GLKS Moreny Żukowo, dwukrotny mistrz olimpijski (Seul 1988 i Atlanta 1996), mistrz świata i kilkakrotny mistrz Europy. W Kartuzach funkcjonuje sekcja zapaśnicza przy GKS Cartusii, ale żaden z zawodników tego klubu nie powtórzył sukcesów Wrońskiego.

[edytuj] Komunikacja

[edytuj] Kolej

 Osobny artykuł: Kartuzy (stacja kolejowa).

W mieście znajduje się jedna stacja kolejowa, która jest lokalnym węzłem kolejowym. Przez stację przebieg linia kolejowa nr 229 (Pruszcz Gdański - Łeba) oraz kończy się linia kolejowa nr 214 Somonino - Kartuzy. Ruch pociągów pasażerskich na linii kolejowej nr 229 został wstrzymany. Linia ta jest na dość dużym odcinku nie przejezdna. Natomiast na linii kolejowej nr 214 odbywa się ruch sezonowy.

[edytuj] Drogi

W Kartuzach krzyżują się 3 drogi wojewódzkie: nr 211, nr 224 i nr 228. Droga wojewódzka nr 211 biegnie ulicami: Wzgórza Wolności, Jeziorną i Gdańską; 224 biegnie ulicami:Węglową, Gdańską i Kościerską; 228 biegnie ulicami Jeziorną i Zamkową.

[edytuj] Komunikacja autobusowa

Pierwsze autobusy w mieście pojawiły się w 1926 na trasie Gdańsk-Żukowo-Kartuzy. Intensywny rozwój przedwojennej komunikacji autobusowej nastąpił 1936 kiedy to autobusy z Kartuz kursowały nie tylko do Gdańska ale również stolic ościennych powiatów a nawet do Bydgoszczy. Pierwszy dworzec autobusowy znajdował się na rynku. W 1938 powstała spółka Kaszubska Spółka Komunikacyjna, która przejęła większość kursów^[5].

[edytuj] Wspólnoty religijne

[edytuj] Kościół rzymskokatolicki

[edytuj] Kościoły protestanckie

[edytuj] Gmina Żydowska

Kartuzy od 1932 były siedzibą jednej z największych gmin żydowskich na Pomorzu. Mimo że liczba Żydów w samym mieście w XX między wojennym nie przekraczała 50 w Kartuzach znajdowała się synagoga oraz cmentarz żydowski. W 1934 do gminy żydowskiej w Kartuzach należało 860 członków nie tylko z powiatu kartuskiego ale również wejherowskiego, kościerskiego oraz puckiego^[30].

[edytuj] Gospodarka

[edytuj] Rolnictwo

[edytuj] Przemysł

W Kartuzach przed II wojną światową, dobrze rozwinął się tylko przemysł rolnospożywczy (mleczarnia,^[31]browar,^[32],rzeźnia^[6], młyny^[33]). Znaczniej słabiej przed wojną rozwinięty był przemysł drzewny^[32].

Po II wojnie światowej część zakładów przemysłowych została rozkradziona przez Armię Czerwoną^[33] część została znacjonalizowana. Znacjonalizowane przedsiębiorstwa czasem zmieniały profil produkcji np. stolarnia stawała się fabryką pomocy naukowych^[34]. W latach 50 coraz większe znaczenie miał przemysł drzewny, szczególnie fabryka pomocy naukowych. W przemyśle spożywczym powstawały nowe zakłady np. przetwórstwo runa leśnego^[35].

[edytuj] Usługi

[edytuj] Edukacja

[edytuj] Zobacz też

• Las Kartuski

Przypisy

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Strona internetowa miasta

• Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi
• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi
• Kartuzy w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom III (Haag – Kępy) z 1882 r.

p • d • e Miasta województwa pomorskiego Miasta powiatowe Bytów • Chojnice • Człuchów • Gdańsk • Gdynia • Kartuzy • Kościerzyna • Kwidzyn • Lębork • Malbork • Nowy Dwór Gdański • Pruszcz Gdański • Puck • Słupsk • Sopot • Starogard Gdański • Sztum • Tczew • Wejherowo Miasta gminne Brusy • Czarna Woda • Czarne • Czersk • Debrzno • Dzierzgoń • Gniew • Hel • Jastarnia • Kępice • Krynica Morska • Łeba • Miastko • Nowy Staw • Pelplin • Prabuty • Reda • Rumia • Skarszewy • Skórcz • Władysławowo • Ustka • Żukowo

p • d • e Gmina Kartuzy Siedziba gminy: Kartuzy Miasto Kartuzy Sołectwa Bącz • Borowo • Brodnica Dolna • Brodnica Górna (Grzebieniec↔Kalka↔Szklana Huta↔Złota Góra) • Dzierżążno • Głusino • Grzybno • Kaliska • Kiełpino (Bernardówka↔Bór↔Trątkowice) • Kolonia • Kosy • Łapalice • Mezowo • Mirachowo • Nowa Huta • Pomieczyńska Huta • Prokowo • Ręboszewo • Sianowo • Sianowska Huta • Sitno • Smętowo Chmieleńskie • Staniszewo • Stara Huta Miejscowości niesołeckie Borowiec • Bukowa Góra • Burchardztwo • Bylowo-Leśnictwo • Chojna • Cieszonko • Dzierżążno-Leśnictwo • Grzybno Górne • Kamienna Góra • Kamionka • Kamionka Brodnicka • Kępa • Kozłowy Staw • Krzewino • Lesińce • Leszno • Melgrowa Góra • Młyńsko • Mokre Łąki • Nowinki • Nowiny • Olszowe Błoto • Ostowo • Pieczyska • Pikarnia • Prokowskie Chrósty • Przybród • Przytoki • Raj • Sarnowo • Sarnówko • Sianowo Leśne • Smętowo Leśne • Smolne Błoto • Strysza Buda • Stążki • Sytna Góra • Szade Góry • Szotowo • Ucisko •

p • d • e Powiat kartuski Miasta Kartuzy • Żukowo Gminy miejsko-wiejskie Kartuzy • Żukowo Gminy wiejskie Chmielno • Przodkowo • Sierakowice • Somonino • Stężyca • Sulęczyno

p • d • e Powiat kartuski (1919-1975) Siedziba powiatu – Kartuzy Przynależność wojewódzka woj. pomorskie (II RP) (1919-39) • woj. gdańskie (1945-75) Miasta (1919-75) Kartuzy (od 1923) Gminy wiejskie zbiorowe (1934-54 i 1973-75) Banino (do 1954) • Chmielno • Goręczyno (do 1954) • Kamienica Szlachecka (do 1954) • Kartuzy • Parchowo (do 1954) • Przodkowo • Sianowo • Sierakowice • Somonino (od 1973) • Stężyca • Sulęczyno* • Żukowo Legenda *) 1934-54 gmina Suleczyno