Poznaj przeszłość Warszawy

Przemówienie Gomułki na wiecu w Warszawie 24 października 1956

Odwilż gomułkowska, nazywana także polskim październikiem, październikiem 1956 lub odwilżą październikową– zmiana polityki wewnętrznej w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w II połowie 1956 roku, połączona ze zmianą na czele władzy i liberalizacją systemu politycznego. Jej efektem było m.in. uwolnienie z więzień i internowań części więźniów politycznych i duchowieństwa, w tym kard. Stefana Wyszyńskiego.

[edytuj] Przyczyny

Odwilż gomułkowska była następstwem śmierci Stalina (marzec 1953) i związanych z tym zmian w ZSRR, ujawnieniem tajnego referatu Chruszczowa wygłoszonego 25 lutego 1956 na XX Zjeździe KPZR, tajemniczej śmierci Bolesława Bieruta w Moskwie (marzec 1956), wydarzeń poznańskich (czerwiec 1956), rozłamu w rządzącej partii PZPR i dojścia do władzy nowej ekipy rządowej pod przywództwem Władysława Gomułki.

[edytuj] Przebieg

Od czasu wydarzeń poznańskich z 28 czerwca 1956, utrzymywał się w Polsce stan napięcia. Zdawano sobie sprawę, że musi dojść do przemian. Władze partyjne gorączkowo szukały wyjścia z pogarszającej się sytuacji.

Wydarzenia października związane były z odbywającymi się od 19 października obradami VIII Plenum Komitetu Centralnego PZPR. Dzień przed plenum do Warszawy przyleciał niespodziewanie Nikita Chruszczow. Realną stała się groźba interwencji Armii Radzieckiej w Polsce, a jej oddziały zaczęły przemieszczać się w kierunku stolicy pod pretekstem ćwiczeń. Do oporu przygotowywały się polskie Wojska Wewnętrzne podlegające Komitetowi ds. Bezpieczeństwa Publicznego^[1], w odróżnieniu od większości armii podległej Rokossowskiemu.

21 października plenum zadecydowało o przywróceniu do władzy Gomułki i wybrano go na stanowisko I sekretarza KC PZPR. Wybór Gomułki oraz zapowiedzi reform zostały entuzjastycznie przyjęte przez wielu obywateli, czego świadectwem był liczny wiec 24 października na placu Defilad. Podczas przemówienia na wiecu, Gomułka potępił wówczas stalinizm i zapowiedział reformy, mające na celu demokratyzację ustroju. Bezpośrednio po tych wydarzeniach, z Polski wyjechał marszałek Konstanty Rokossowski oraz wielu innych oficerów radzieckich, służących w Siłach Zbrojnych PRL.

Pełne teksty referatu Gomułki oraz przemówień wygłoszonych na VIII plenum zostały opublikowane w 10 (88) numerze organu KC PZPR - miesięcznika "Nowe drogi".

W dniach 16-18 listopada 1956, odbyły się w Moskwie rozmowy polsko-radzieckie. Na czele polskiej delegacji stał Władysław Gomułka. Umorzono zadłużenie Polski wg stanu z 1 listopada, postanowiono o repatriacji 30 tysięcy Polaków z ZSRR oraz uzgodniono status wojsk radzieckich w Polsce.

W tych samych dniach, dużo silniejszy zryw miał miejsce również na Węgrzech. Tam Armia Radziecka początkowo wycofała się, ale już w dniach 4-10 listopada krwawo stłumiła powstanie węgierskie z użyciem broni pancernej.

Był to czas, w którym Polacy liczyli na liberalizację skostniałego systemu, zwiększenie wolności obyczajowej, a przede wszystkim na zaniechanie terroru ze strony władz. Gomułka był w stanie zrealizować tylko ostatni z tych postulatów. Po październiku 1956, rozpoczęła się w Polsce destalinizacja. Niestety odwilż trwała bardzo krótko. Gomułce nie starczyło odwagi i wyobraźni, aby wprowadzić zapowiedziane reformy. Pierwszym sygnałem zmiany kursu politycznego była likwidacja w roku 1957 tygodnika "Po prostu". Nastąpił okres narastającej stagnacji, trwający aż do przejęcia władzy przez Edwarda Gierka w grudniu 1970 r.

[edytuj] Skutki odwilży październikowej

• Stalinogród powrócił do dawnej nazwy Katowice
• Przejściowo zniesiono wydawanie poufnych opinii personalnych
• Zwolniono z więzienia prymasa Stefana Wyszyńskiego i odnowiono umowę Państwo – Kościół
• Odbyły się procesy największych zbrodniarzy z Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (m.in. A. Fejgina, J. Różańskiego, R. Romkowskiego)
• Zlikwidowano sklepy przeznaczone dla elity ubecko-partyjnej, tzw. sklepy za żółtymi firankami
• Zniesiono zakaz posiadania przez obywateli platyny, złota i obcych walut
• Ogłoszono zaprzestanie zagłuszania audycji radiostacji zachodnich w języku polskim
• Odrzucono sowieckie wzorce w Związku Harcerstwa Polskiego
• Powołano Radę Ekonomiczną przy Radzie Ministrów
• Wielu profesorów usuniętych w latach stalinowskich wróciło na wyższe uczelnie
• Wycofano się z planów kolektywizacji rolnictwa
• Nastąpiło częściowe odejście od stalinowskich metod w rządzeniu krajem
• Sejm uchwalił ustawę o radach robotniczych
• Zrehabilitowano ok. 1500 więźniów politycznych
• Wypuszczono na wolność ok. 35 tysięcy niesłusznie osądzonych osób
• Ożywiono partie satelickie
• Do Polski wróciło ok. 29 tysięcy Polaków z ZSRR
• Nastąpiły zmiany kadrowe w wojsku (pozbyto się 32 oficerów sowieckich)
• Wycofano się z planów budowy nowych kopalń w rejonie jastrzębskim i przerwano dalsze szkolenie inżynierów innych specjalności na Wydziale Górniczym Politechniki Śląskiej w Gliwicach i AGH-Kraków
• Odstąpiono od zasad socrealizmu w malarstwie i muzyce.

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

• Norman Davies: Boże igrzysko, t.2, Znak, Kraków 1992, ISBN 83-7006-384-5
• Zbigniew Rykowski, Wiesław Władyka: Kalendarium polskie 1944-1984, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1987, ISBN 83-203-2362-2
• Nowe drogi Organ teoretyczny i polityczny KC PZPR, nr 10 (88), październik 1956 - VIII plenum KC PZPR, 19-21 X 1956 r., 272 str.

[edytuj] Zobacz też

• Związek Młodych Demokratów
• Powstanie węgierskie 1956
• Pokolenie "Współczesności"
• Natolińczycy
• Puławianie