Poznaj przeszłość Warszawy

Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Starogard – wieś w woj. zachodniopomorskim.

Starogard Gdański
Rynek miasta od strony północnej.
Herb Starogardu Gdańskiego Flaga Starogardu Gdańskiego
Państwo	Polska
Województwo	pomorskie
Powiat	starogardzki
Gmina	gmina miejska
Prawa miejskie	1348
Prezydent miasta	Edmund Stachowicz
Powierzchnia	25,28 km²
Wysokość	99 m n.p.m.
Ludność (31.12.2010) • liczba • gęstość	48 185▼[1] 1908,5 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 58
Kod pocztowy	83-200
Tablice rejestracyjne	GST
Położenie na mapie Polski Starogard Gdański
53°58′N 18°32′E / 53.967, 18.533Na mapach: 53°58′N 18°32′E / 53.967, 18.533
TERC (TERYT)	6222913031
Urząd miejski ul. Gdańska 6 83-200 Starogard Gdański
Multimedia w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Strona internetowa

Starogard Gdański (kaszb. Starogarda, niem. Preußisch Stargard) – miasto i gmina w województwie pomorskim, siedziba powiatu starogardzkiego oraz gminy Starogard Gdański. Miasto leży nad rzeką Wierzycą na Pojezierzu Starogardzkim, jest stolicą i centrum nadwiślańsko-pomorskiego regionu Kociewie, a także jednym z najstarszych miast na Pomorzu.

Według danych z 31 grudnia 2010 miasto miało 48 185 mieszkańców^[1]

[edytuj] Położenie

Według danych z 1 stycznia 2010 powierzchnia miasta wynosi 25,28 km²^[2]. Miasto stanowi 1,88% powierzchni powiatu.

Według danych z 2002^[3] Starogard Gdański zajmuje obszar o powierzchni 25,27 km², w tym: użytki rolne stanowiące 56% powierzchni oraz użytki leśne stanowiące 9%.

Miasto znajduje się w południowej części w województwa pomorskiego, w północnej części powiatu starogardzkiego. Gmina Starogard Gdański od północy graniczy z gminą Skarszewy, od zachodu z gminą Zblewo, od południa z gminami Lubichowo oraz Bobowo, od strony wschodniej zaś graniczy z powiatem tczewskim.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa gdańskiego.

[edytuj] Dzielnice

Dzielnice Starogardu Gd

Miasto zostało umownie podzielone na 8 dzielnic:

1. Centrum
2. Hermanowo
3. Kocborowo
4. Korytyba
5. Przylesie
6. Stadnina
7. Żabno
8. Łapiszewo

[edytuj] Historia

Herb miasta z połowy XIV wieku

 Osobny artykuł: kalendarium historii Starogardu Gdańskiego.

Według badań archeologicznych gród wykształcił się w tym miejscu z osady neolitycznej sprzed ok. 4-5 tysięcy lat, jednak pierwsza wzmianka (Starigrod) pojawiła się w 1198, w dokumencie księcia pomorskiego Grzymisława ofiarowującym gród rycerzom zakonnym św. Jana. W 1339 Krzyżacy nadali Starogardowi herb, zaś chełmińskie prawo miejskie nadane zostało w 1348. Starogard przeciwstawiał się uciskowi krzyżackiemu m.in. wstępując w 1440 do Związku Pruskiego, przyczyniając się do powrotu w 1466 Prus Królewskich do Polski. W 1484 ogromny pożar zniszczył połowę miasta, zaś na początku drugiej połowy XVII wieku Starogard był okupowany przez Szwedów. W 1772 miasto zostało zajęte przez Prusy w wyniku I rozbioru Polski. W 1846 (2 lata przed Wiosną Ludów) Florian Ceynowa pokierował chłopskim atakiem na garnizon wojsk pruskich w Starogardzie. Miasto powróciło do Polski 29 stycznia 1920 – nastąpił przemarsz wojsk gen. Józefa Hallera obejmujących miasto w imieniu Rzeczypospolitej. Na okres niemal całej II wojny światowej Starogard był okupowany przez Niemców, którzy w pobliskim Lesie Szpęgawskim dokonali masowych egzekucji zabijając ok. 7 tys. ludzi, w tym pacjentów szpitala dla umysłowo chorych w Kocborowie^[4]. W 1950 do nazwy Starogard dodano "Gdański", w celu odróżnienia go od Stargardu na Pomorzu Zachodnim^[5]. W sierpniu 1980 w mieście wybuchły protesty i powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy. Obecnie Starogard Gdański to szybko rozwijający się ośrodek miejski w województwie.

• 

  Północno-wschodnia część Rynku. W oddali zabytkowy kościół pw. św. Katarzyny

• 

  Miejski Ratusz przed Bożym Narodzeniem

• 

  Starogardzki Pałac Wiechertów

• 

  Starogardzki Ratusz

• 

  Muzeum Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdańskim, znajdujące się w pobliżu baszty przy ulicy Gen. J. Hallera. Widoczny kawałek muru obronnego.

• 

  Budynek przy ul. Jana Sobieskiego, w którym dawniej mieściła się biblioteka miejska

• 

  Jedna z baszt w mieście, znajdująca się przy ulicy Gen. J. Hallera

• 

  Budynek Sadu Rejonowego w Starogardzie Gdańskim

• 

  Kościół św. Mateusza

• 

  Park miejski

• 

  Pomnik Adama Mickiewicza przy Alei Wojska Polskiego

[edytuj] Miasto prezentowane na pocztówkach

[edytuj] Zabytki

• Mury obronne z XIV wieku. Najlepiej zachowane od strony północno-zachodniej. Osiągają wysokość do 5 m, przy szerokości sięgającej prawie 2 m. Na przełomie lat 1309-1310, na polecenie wielkiego mistrza krzyżackiego, Teodot z Florencji przystąpił do prac nad przebudową dawnej wsi Starogard w miasto – twierdzę. Od około 1313 do 1320 zaczął otaczać 8,4 ha teren zewnętrznym murem obronnym, posadowionym na fundamencie kamiennym, z bastionami w narożnikach i fosą. Potem rozpoczęto budowę bram z basztami, które ukończono w latach 1338-1340.
• Baszty:
  • Gdańska (Szewska) - Powstała około 1325. Najlepiej zachowany obiekt gotyckiej architektury obronnej miasta, stojąca nad kanałem Wierzycy – dawniej fosy. Historycznie baszta pełniła służyła do obrony i strzegła bezpieczeństwa wjazdu do miasta przez Bramę Gdańską, z czasem zmianie uległa jej funkcja na obserwacyjno-obronną, w późniejszych latach znajdowało się w niej więzienie.
  • Tczewska (Młyńska) - Jest rekonstrukcją dawnych umocnień. Na kamiennych fundamentach osadzona została w pierwszej ćwierci XIV wieku. Dzięki prywatnemu właścicielowi w 1986 odtworzona została szachulcowa konstrukcja jej górnej kondygnacji oraz nakrycie dachowe. Dzisiaj wraz z odcinkiem narożnym murów obronnych stanowi urokliwy fragment średniowiecznej panoramy miasta.
  • Narożna (Książęca) - Największa z obecnie zachowanych w Starogardzie i zapewne najstarsza. Fundamenty mogą pamiętać wcześniejszą strażnicę książąt gdańsko-pomorskich lub starszą jeszcze czatownię, co tłumaczyło jej historyczną nazwę.
  • Wodna
• Gotycki kościół farny pw. św. Mateusza z XIV w., według starych przekazów wybudowany na miejscu pogańskiej świątyni Swaroga. Najstarszy zachowany kościół w mieście, początki fary sięgają, gdy powstała osada nad Wierzycą (XIV w.). Pierwotnie miała kształt odpowiadający obecnemu prezbiterium. Krzyżacy rozbudowali kościół, włączając w zwartą architektonicznie bryłę potężny korpus nawowy. Rozplanowano go na osi wschód-zachód w symetrycznym układzie trzech naw rozdzielonych filarami. Zachowane gwieździste sklepienie gotyckie w nawach. Jako nieliczna ze świątyń miejskich na Pomorzu, starogardzka fara otrzymała układ bazylikowych. Kościół aż do XVIII wieku otaczał cmentarz. Zachowały się charakterystyczne okrągłe wgłębienia w cegłach zewnętrznego muru, pochodzące z czasów krzesania ognia na potrzeby kultowe. Od południa umieszczono w XIX wieku kamienną tablicę epitafijną, która wyobraża postać zmarłego w 1483 starosty starogardzkiego i wojewody pomorskiego, Fabiana Legendorfa-Mgowskiego. Nad kruchtą południową w 1999 znalazła się replika najstarszej rzeźby spośród zabytków średniowiecznej snycerki pomorskiej – tzw. „Chrystus Starogardzki. Oryginał datowany na ok. 1320 znajduje się obecnie w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie. W południowej kruchcie jest kamienna kropielnica, którą jak głosi legenda wykuto z ogromnego posągu bóstwa słowiańskiego Swaroga. W kościele znajduje się wielki fresk „Sąd Ostateczny” z około XV w., odkryty dopiero w 1957. W prezbiterium, po prawej stronie znajduje się renesansowy nagrobek Jerzego Niemojewskiego herbu Rola z Lubieńca (zm. 1615), starosty starogardzkiego, wyobrażający leżącą postać zmarłego.
• Pałac Wiechertów (ok. 1900) wraz z zespołem młynów (1872). Tradycje młynarstwa w Starogardzie sięgają 1283, kiedy to wzmiankuje się o istnieniu tutaj młyna wodnego. W 1871 nabył go Franciszek Wiechert przekształcając w wielkie przedsiębiorstwo rodzinne. Eklektyczny pałacyk o wysmakowanych formach zdobniczych, pochodzący z 1893, kiedy to został przebudowany na cele reprezentacyjne rodu Wiechertów.
• Neogotycka synagoga z połowy XIX wieku. Budynek noszący cechy neogotyckiej architektury, na miejscu dawnego dworu krzyżackiego (znoszonego w wojnie szwedzkiej). Powstał w 1849 jako dom modlitwy miejscowej gminy żydowskiej, służyła celom kultowym aż do jesieni 1939.
• Ratusz staromiejski z XVIII/XIX w. Posadowiony został na fundamentach gotyckich, pozostałości dawnego ratusza zniszczonego w pożarze 1484 i przebudowanego w XVIII wieku po zniszczeniach wojny szwedzkiej. Obecny pochodzący z początków XIX wieku, na fundamentach gotyckich, przebudowany ostatecznie w 1893.
• Rynek wraz z zabytkowymi kamienicami, które posadowiono na średniowiecznych fundamentach i piwnicach – zasadniczo pochodzą z XIX i XX wieku.
• kościół św. Katarzyny z 1802. W północno-wschodnim narożniku starogardzkiego Rynku usytuowany jest kościół św. Katarzyny z częściowo zachowanym autentycznym wystrojem wnętrza. Ta trójnawowa świątynia wzniesiona została w 1802 na fundamentach średniowiecznego kościoła, użytkowanego od 1577 przez luteran. Przebudowana w 1873 wieża kościoła św. Katarzyny jest najwyższym obiektem w starej części miasta i stanowi dobry punkt orientacyjny podczas wędrówek po Starogardzie.
• kościół św. Wojciecha z 1936-1939. Zbudowany został w latach 1934-1939 według projektu Kazimierza Ulatowskiego. Inicjatywa budowy tej świątyni pochodziła od ks. Henryka Szumana, zasłużonego kapłana i ofiarnego działacza charytatywnego.
• Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych - Kompleks budynków wniesionych w latach 1894-1898 na obszarze blisko 300 ha. Wokół zabudowań szpitalnych rozpościera się stuletni park z interesującymi, rzadkimi nasadzeniami, wśród których występują nietypowe odmiany buka, jodły białe, klony srebrzyste i tuje.
• Pruska zabudowa XIX-wieczna:
  • Gmach Sądu Rejonowego - Zbudowany w końcu XIX wieku w surowym stylu typowym dla pruskiego monomentalizmu, za nim rozciąga się zaplecze więzienne, rozbudowane i powiększone w 1978.
  • Gimnazjum (obecnie Liceum Ogólnokształcące) - budynek I LO powstał w 1880 roku. Wiosną roku 1920 w szkole został wprowadzony język ojczysty, a samo gimnazjum zostało przekazane władzom polskim. W 1921 r. rozpoczęto budowę bursy, którą oficjalnie otwarto w roku 1928, w obecności m.in. prezydenta RP prof. Ignacego Mościckiego.
  • Biblioteka Miejska im. Bernarda Sychty - Neogotycki budynek zbudowany pod koniec XIX w. Przed I wojną światową kasyno oficerskie pułku artylerii polowej. W latach 1926-1939 siedziba kasyna oficerskiego 2. pułku Szwoleżerów Rokitniańskich.
  • Koszary - Zespół budynków koszarowych z lat 1778-1781, wniesiony na polecenie króla pruskiego Fryderyka II z materiału budowlanego pozyskanego z rozbiórki starościńskich zamków w Borzechowie, Starej Kiszewie i Osieku. Przeznaczono go na koszary oddziałów pruskich - Tokarskiego Pułku Fizylierów. W okresie wojen napoleońskich, w 1807 r. w koszarach był szpital wojenny Francuzów. Po klęsce Napoleona budynek wraca w ręce pruskie. W styczniu 1920 r. pruski budynek przeznaczono na polskie koszary. Początkowo stacjonował tu 65 pułk piechoty. Od 1926 r. znajdował się 2 Batalion Strzelców (w 1930 r. przeniesiony do Tczewa) oraz 2 Pułk Szwoleżerów Rokitniańskich, żandarmeria wojskowa i Powiatowa Komenda Uzupełnień. Po wyzwoleniu w 1945 r. budynek nadal był obiektem wojskowym, aż do 1962 r., kiedy to sukcesywnie rozpoczęto adaptowanie budynku na potrzeby Zasadniczej Szkoły Zawodowej.
  • Szkoła Muzyczna - Budynek stylowej willi z 1888, zbudowanej z czerwonej cegły w stylu nawiązującym do ceglanego renesansu gdańskiego. Od 1978 roku siedziba Państwowej Szkoły Muzycznej I st. im. W. Lutosławskiego
  • Urząd Miejski - Budynek w stylu neogotyckim z czerwonej cegły z dodatkiem glazurowanej, wybudowany w 1900. W 1967 dobudowano na zapleczu piętrowy pawilon biurowy. Pierwotnie siedziba pruskiej landratury z mieszkaniem prywatnym landrata, potem starosty aż do 1948, w okresie międzywojennym biura starostwa. Od czerwca 1975 siedziba Urzędu Miejskiego.

[edytuj] Gospodarka

Część terenów miasta należy do Pomorskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej^[6]. Największe przedsiębiorstwa:

• Zakłady Farmaceutyczne "Polpharma" S.A. (wcześniej SZF "Polfa")
• Fabryka Mebli Okrętowych "Famos"
• Destylarnia "Sobieski" (wcześniej Fabryka Wódek Gdańskich, Polmos)
• Perfexim (produkcja grzejników)
• Gillmet - CYNKOWNIA OGNIOWA
• Huta Szkła Gospodarczego
• Labofarm (produkcja leków ziołowych)

[edytuj] Transport

[edytuj] Drogowy

Starogard Gdański leży przy skrzyżowaniu drogi krajowej nr 22 (szlak Berlin – Królewiec) i drogi wojewódzkiej nr 222; w pobliżu przebiega autostrada A1 - 11km na wschód od miasta węzeł Swarożyn, 9 km na południowy wschód węzeł Pelplin.

[edytuj] Kolejowy

 Osobny artykuł: Starogard Gdański (stacja kolejowa).

 Osobny artykuł: Starogard Gdański Przedmieście.

Ze stacji kolejowej w Starogardzie Gdańskim odjeżdżają pociągi do kilku miast w Polsce:

• Chojnice przez Zblewo, Kaliska, Czarna Woda, Czersk
• Tczew

W mieście jest także drugi przystanek kolejowy (nazywany Przedmieście lub Starogard Szlachecki) działający obecnie jako przystanek pociągów towarowych Linii 243. Starogard Gdański-Skórcz.

[edytuj] Komunikacja miejska

 Osobny artykuł: MZK Starogard Gdański.

W mieście coraz lepiej funkcjonuje komunikacja miejska. W 2007 zakupiono 6 nowoczesnych autobusów Solaris Urbino 10, a w 2008 z taboru MZK wycofano Jelcze. W 2010 natomiast zakupiono (przy dofinansowaniu z Unii Europejskiej) kolejne 5 autobusów marki Mercedes-Benz O530, zwiększając tym samym ogólną liczbę kursujących autobusów do 30.

[edytuj] Sport

[edytuj] KP Starogard

W mieście działa Klub Piłkarski, który założony został w 2008. Obecnie występuje w IV lidze.

[edytuj] SKS Polpharma Starogard Gdański

 Osobny artykuł: Polpharma Starogard Gdański.

Klub koszykarski ze Starogardu Gdańskiego, założony w 1993. Występujący obecnie w PLK.

[edytuj] Demografia

 Osobny artykuł: Ludność Starogardu Gdańskiego.

[edytuj] Współpraca międzynarodowa

Ta sekcja od 2011-09 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

Miasta i gminy partnerskie:

• Białogród nad Dniestrem,
• Diepholz,
• Hillerød,
• Limerick

[edytuj] Osoby związane ze Starogardem

• Daniela Chrapkiewicz – poseł
• Kazimierz Deyna – piłkarz
• Jan Gross – ksiądz luterański
• Andrzej Grubba – tenisista
• Remigiusz Grzela – dramaturg, autor książek
• Iwona Guzowska – bokserka
• Henryk Jankowski – ksiądz
• Stanisław Kryzan – psychiatra
• Dorota Landowska – aktorka
• Sławomir Neumann – starosta powiatu starogardzkiego, poseł
• Edward Pałłasz – kompozytor
• Paweł Papke – siatkarz
• Grażyna Paturalska – poseł
• Marcin Prus – siatkarz
• Stefan Raszeja - lekarz, profesor medycyny sądowej
• Edmund Stachowicz – poseł, obecnie prezydent miasta
• Anna Szarmach – wokalistka
• Tomasz Schuchardt - aktor filmowy i teatralny
• Henryk Antoni Szuman – ksiądz
• Ryszard Szwoch – historyk miasta i regionu, nauczyciel
• Piotr Wiśniewski - piłkarz
• Kinga Polenz - piłkarka ręczna

[edytuj] Zobacz też

• cmentarz żydowski w Starogardzie Gdańskim
• Starogard Gdański (stacja kolejowa)
• Gmina Starogard Gdański
• Powiat starogardzki
• Dekanat Starogard Gdański

Przypisy

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Starogard w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XI (Sochaczew – Szlubowska Wola) z 1890 r.

• Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi
• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi
• Interaktywny Plan Miasta

p • d • e Dzielnice Starogardu Gdańskiego Centrum • Łapiszewo • Kocborowo • Żabno • Stadnina • Korytyba • Hermanowo • Przylesie

p • d • e Miasta Kociewia Starogard Gdański • Tczew • Świecie • Pelplin • Gniew • Skarszewy • Nowe • Skórcz Czarna Woda - miasto pogranicza borowiacko-kociewskiego

p • d • e Miasta województwa pomorskiego Miasta powiatowe Bytów • Chojnice • Człuchów • Gdańsk • Gdynia • Kartuzy • Kościerzyna • Kwidzyn • Lębork • Malbork • Nowy Dwór Gdański • Pruszcz Gdański • Puck • Słupsk • Sopot • Starogard Gdański • Sztum • Tczew • Wejherowo Miasta gminne Brusy • Czarna Woda • Czarne • Czersk • Debrzno • Dzierzgoń • Gniew • Hel • Jastarnia • Kępice • Krynica Morska • Łeba • Miastko • Nowy Staw • Pelplin • Prabuty • Reda • Rumia • Skarszewy • Skórcz • Władysławowo • Ustka • Żukowo

p • d • e Powiat starogardzki Miasta Czarna Woda • Skórcz • Starogard Gdański • Skarszewy Gminy miejskie Czarna Woda • Skórcz • Starogard Gdański Gminy miejsko-wiejskie Skarszewy Gminy wiejskie Bobowo • Kaliska • Lubichowo • Osieczna • Osiek • Skórcz • Smętowo Graniczne • Starogard Gdański • Zblewo