Poznaj przeszłość Warszawy

Tarnopol – Wikipedia, wolna encyklopedia

Tarnopol – Wikipedia, wolna encyklopedia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Tarnopol.
Tarnopol
Herb
Herb Tarnopola
Były kościół Dominikanów w Tarnopolu
Były kościół Dominikanów w Tarnopolu
Państwo  Ukraina
obwód tarnopolski
Prawa miejskie 1548
burmistrz Serhij Nadał
Powierzchnia 59 km²
Ludność (2009)
• liczba ludności
• gęstość
217 300
3831 os./km²
Nr kierunkowy +380 352
Kod pocztowy 46000-
Miasta partnerskie Polska Chorzów, Polska
Polska Radom, Polska
Polska Tarnów, Polska
Polska Elbląg, Polska
Stany Zjednoczone Yonkers, Stany Zjednoczone
Bułgaria Sliwen, Bułgaria
Położenie na mapie Ukrainy
Ukraine location map.svg
"Tarnopol"
Tarnopol
49°34′N 25°36′E / 49.567, 25.6Na mapach: 49°34′N 25°36′E / 49.567, 25.6
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Przedwojenny herb
Położenie na mapie województwa tarnopolskiego do roku 1939

Tarnopol[1][2] (ukr. Тернопіль) – miasto na Ukrainie, stolica obwodu tarnopolskiego, siedziba rejonu tarnopolskiego, do 1945[3] w Polsce, stolica województwa tarnopolskiego, siedziba powiatu tarnopolskiego.

Tarnopol leży nad Seretem.

Spis treści

[edytuj] Przynależność

Tarnopol został założony w 1540 w województwie ruskim Korony Królestwa Polskiego i do czasu pierwszego rozbioru Polski (1772) pozostawał w granicach Rzeczypospolitej. W latach 1772–1809 i 1815–1918 znajdował się w granicach Austrii i Austro-Węgier. Od 1918 do 1945 w granicach Polski. Po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 okupowany przez Armię Czerwoną (do czerwca 1941) i anektowany przez ZSRR. Po ataku III Rzeszy na ZSRR od czerwca 1941 do 1944 pod okupacją III Rzeszy (od 1 sierpnia 1941 w Generalnym Gubernatorstwie). Od 16 sierpnia 1945 do 1991 w granicach Ukraińskiej SRR. Od 1991 jest stolicą obwodu na Ukrainie.

[edytuj] Historia

W 1540 hetman wielki koronny Jan Tarnowski założył tu miasto i twierdzę, w 1548 król Zygmunt I Stary nadał osadzie prawa miejskie. Następnie Tarnopol wielokrotnie zmieniał właścicieli, należał do polskich rodów o dużym znaczeniu politycznym i posiadającym rozległe dobra (Ostrogscy, Zamoyscy, Koniecpolscy, Sobiescy, Potoccy) i do 1844 stanowił własność prywatną. W 1672 i 1675 był niszczony przez wojska tatarskie i tureckie.

Po I rozbiorze Polski przeszedł pod władzę Austrii w ramach Galicji. 27 maja 1809 r. – podczas wojny polsko-austriackiej i marszu spod Zamościa oraz po wejściu do Galicji, płk Piotr Strzyżewski ze swoim oddziałem, ruszył na południe, na Tarnopol i zdobył miasto bez walki. Nominował miejscowe władze cyrkułowe z prezesem Michałem Konopką i z wiceprezesem Zabilskim. Tu zgłosił się do Strzyżewskiego chorąży krzemieniecki Gabriel Rzyszczewski, wraz z 300 konnymi i z oddziałami kawalerii, oraz hr. Marcin Tarnowski – 60 ludźmi, hr. Adam Potocki z 200 konnymi, Józef Dwernicki, hr. Dulski oraz Augustyn Trzecieski – każdy ze 100 ludźmi. Organizacją piechoty miał w Tarnopolu zająć się Józef Marchocki i starano się formować batalion strzelców. W sumie oddział Strzyżewskiego liczył ok. 1200 ludzi nie licząc formującej się piechoty. Do powstańczego miasta zdążały piesze i konne oddziały z cyrkułów stryjskiego i samborskiego, zorganizowane przez kpt. Terleckiego.

Mimo zwycięskich walk polskich powstańców, zajęty następnie przez wojska rosyjskie, sprzymierzone formalnie w 1809 roku z Cesarstwem Francuskim Tarnopol przeszedł na mocy traktatu w Schönbrunn do 1815 roku we władanie Imperium Rosyjskiego. Na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego powrócił do Cesarstwa Austriackiego.

W 1843 r. ostatni dziedzic Tarnopola Tadeusz Turkułł zawarł z miastem kontrakt sprzedaży i kupna Tarnopola. Przyczyną rezygnacji ze swoich praw majątkowych z pewnością były zachodzące zmiany polityczne. Urząd dominialny właściciela miał też dług przed państwem austriackim o wielkości 100000 guldenów. 12 grudnia 1844 r. cesarz Ferdynand I, podniósł rangę miasta Tarnopol do tytułu miasta królewskiego. Pozwolono mu w szczególności na posiadanie herbu: „Na niebieskiej tarczy, na której u góry jest pokazana srebrna gwiazda, a pod tym srebrny księżyc. Na górnej krawędzi tarczy jest umieszczona złota korona królewska. Obydwie krawędzi boczne i krawędź dolną otacza złota oprawa z ornamentem arabeskowym”.

Otwarcie linii kolejowej do Lwowa w 1870, a rok później do granicy państwowej w Podwołoczyskach stało się katalizatorem rozwoju miasta. W 1880 roku Tarnopol liczył już około 26 tys. mieszkańców, których połowę stanowiły osoby wyznania mojżeszowego. W 1885 roku uruchomiono linię kolejową do Brzeżan, a w 1906 do Zbaraża. W 1901 roku oddano do użytku sieć elektryczną oraz rozpoczęto budowę systemu kanalizacyjnego.

W czasie I wojny światowej okupowany w latach 1914-1917 przez armię rosyjską. Następnie w wyniku akcji ukraińskich działaczy niepodległościowych 1 października 1918 r. Tarnopol został przejęty przez ZURL, a po jej klęsce w wojnie polsko-ukraińskiej w lipcu 1919 r. miasto powróciło w granice Polski. W czasie wojny polsko-bolszewickiej krótkotrwale (lipiec-wrzesień 1920) okupowany przez Armię Czerwoną. Bolszewicy powołali w Tarnopolu rząd marionetkowej Galicyjskiej Republiki Rad (Galrewkom), analogiczny do Polrewkomu. Armia Czerwona została wyparta z Tarnopola we wrześniu, co zakończyło działalność Galrewkomu. Traktat ryski ustalił 18 marca 1921 r. granicę polsko-sowiecką na Zbruczu (na wschód od miasta), zaś w marcu 1923 Rada Ambasadorów uznała suwerenność Polski nad Galicją Wschodnią, w tym nad Tarnopolem.

Od 1921 roku stał się siedzibą województwa tarnopolskiego. W 1939 roku liczył ponad 35 tys. mieszkańców[4].

[edytuj] Okupacja sowiecka i niemiecka

Po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 Tarnopol został okupowany przez Armię Czerwoną.

Sowieckie władze okupacyjne po przeprowadzeniu pseudowyborów dokonały w październiku 1939 formalnej aneksji okupowanych terenów II Rzeczypospolitej. Konsekwencją aneksji było narzucenie mieszkańcom terenów okupowanych obywatelstwa ZSRR i rozpoczęcie procesu sowietyzacji terenów okupowanych i systematycznych represji policyjnych NKWD. Powyższe akty prawne, sprzeczne z Konwencją haską IV (1907) były nieważne w świetle prawa międzynarodowego i nie były uznawane zarówno przez Rząd RP na uchodźstwie jak i państwa sojusznicze wobec Polski a także państwa trzecie (neutralne) przez cały czas trwania II wojny światowej. Sowieci wprowadzili terror polityczny, dokonywali masowych aresztowań przedstawicieli polskich i ukraińskich elit politycznych, masowych wywózek i grabieży majątku. Planowo niszczyli naukę i kulturę polską, a przedstawicieli inteligencji, Kościoła, wojska, działaczy społecznych i politycznych zsyłali do obozów koncentracyjnych Gułagu lub mordowali.

Tuż przed zajęciem Tarnopola przez Niemców, NKWD wyprowadziło z tamtejszego więzienia kolumnę ponad tysiąca więźniów. Było wśród nich wielu przedstawicieli polskiej inteligencji, aresztowanych już po 22 czerwca. Według świadectwa polskiego, nie wytrzymujących tempa marszu mordowano. Mordy rozpoczęły się już na ulicach Tarnopola. Pozostałych więźniów, głównie Ukraińców, NKWD zamordowało. Wśród ofiar byli także niemieccy jeńcy wojenni. Ciała wrzucono do piwnic i do wykopu na podwórzu więziennym. Według niemieckiego meldunku wojskowego, zginąć miało ponad dwustu więźniów i dziesięciu niemieckich jeńców wojennych. Świadkowie polscy szacowali liczbę ofiar na mniej więcej tysiąc, a prasa polska w Wielkiej Brytanii wspominała za prasą niemiecką o kilkuset[5].

Information icon.svg Osobne artykuły: Kampania wrześniowa, Agresja ZSRR na Polskę 1939, Wybory do Zgromadzeń Ludowych Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi 1939, Okupacja radziecka w Polsce 1939–1941, Represje ZSRR wobec Polaków i obywateli polskich 1939-1946 i Masakry więzienne NKWD 1941.

Po ataku III Rzeszy na ZSRR i utworzeniu przez Adolfa Hitlera Dystryktu Galicja Tarnopol był w latach 1941-1944 siedzibą powiatu w Dystrykcie Galicja Generalnego Gubernatorstwa. Podczas tej okupacji Niemcy dokonali eksterminacji zamieszkującej Tarnopol ludności żydowskiej, która w 1931 stanowiła 39,27% mieszkańców miasta[6]. 15 kwietnia 1944 po długim oblężeniu nastąpiła ponowna okupacja miasta przez Armię Czerwoną.

Po konferencji jałtańskiej (4-11 lutego 1945), wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał 16 sierpnia 1945 umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944. W konsekwencji umowy Tarnopol został włączony do ZSRR jako część USRR, a jego polską ludność wysiedlona na podstawie tzw. układów republikańskich podpisanych 9 września 1944 roku pomiędzy PKWN a Ukraińską SRR, głównie na tzw. Ziemie Odzyskane.

[edytuj] Współczesność

W 2001 roku odsłonięto w Tarnopolu pomnik metropolity Andrzeja Szeptyckiego.

W obwodzie tarnopolskim od kilku lat stale rosnące poparcie Ukraińców w wyborach znajduje nacjonalistyczna partia Ogólnoukraińskie Zjednoczenie Swoboda. W 2009 partia odniosła sukces w wyborach w obwodzie tarnopolskim zdobywając 34,45% poparcia, odpowiednio 154 325 głosów wyborców[7]. Partia ta zwyciężyła także podczas wyborów samorządowych w 2010 roku zarówno w obwodzie tarnopolskim, jak i iwanofrankiwskim i lwowskim.

26 grudnia 2008 roku władze miasta odsłoniły pomnik Stepana Bandery[8][9] – utworzona przez niego frakcja OUN-B ponosi odpowiedzialność za zorganizowane ludobójstwo polskiej ludności cywilnej na Wołyniu i Małopolsce Wschodniej. 30 kwietnia 2010 Rada Miejska Tarnopola nadała honorowe obywatelstwo Tarnopola Stepanowi Banderze i dowódcy Ukraińskiej Powstańczej Armii Romanowi Szuchewyczowi[10], który ponosi bezpośrednią odpowiedzialność za zaakceptowanie taktyki wołyńskiej UPA i przeprowadzenie zorganizowanej czystki etnicznej na polskiej ludności cywilnej Kresów południowo-wschodnich[11]. Zgodnie z decyzją ukraińskich samorządowców obaj zostali uhonorowani za "niezłomność ducha w bronieniu idei narodowej, bohaterstwo i poświęcenie w walce o niepodległość państwa ukraińskiego"[10].

Tarnopolska Rada Obwodowa poświęciła rok 2011 dwóm nacjonalistycznym działaczom ukraińskim: Jewhenowi Konowalcowi (przewodniczącemu Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN)) i Dmytro Klaczkiwskiemu ("Kłym Sawur") (jednemu z inicjatorów i głównych kierujących rzezią wołyńską)[12].

[edytuj] Osoby związane z Tarnopolem

[edytuj] Wyższe uczelnie

[edytuj] Pobliskie miejscowości

Przypisy

  1. ↑ Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dnia 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 15: Województwo tarnopolskie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1923, s. 19. 
  2. ↑ Zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 28 lutego 1937 r. o ustaleniu urzędowych nazw miast (M.P. z 1937 r. Nr 69, poz. 104).
  3. ↑ Ustawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 2, poz. 5).
  4. ↑ Dane spisu powszechnego 1931 – 35 644 mieszkańców, Statystyka Polski Seria C zeszyt 78 Warszawa 1938, Wyd. Główny Urząd Statystyczny s. 31.
  5. ↑ Aleksander Szumański, Bez trumien i krzyży, z ludobójstwem w tle.
  6. ↑ Według spisu powszechnego 1931 na 35 644 mieszkańców Tarnopola 13 999 deklarowało wyznanie mojżeszowe Statystyka Polski Seria C zeszyt 78 Warszawa 1938, Wyd. Główny Urząd Statystyczny s. 31.
  7. ↑ JC zakończył paralelne podliczanie głosów do Tarnopolskiej Rady Obwodowej.
  8. ↑ Pomnik Bandery w Tarnopolu.
  9. ↑ Za zasługi dla Ukrainy Stepanowi Banderze pobudowano także pomniki w takich miastach jak: Stanisławów, Stryj, Dublany, Mościska, Uhrynów Stary, Lwów, Drohobycz, Sambor. Kolejne budowy pomników przedstawiających wizerunek Bandery planowane są w Łucku, Buczaczu, oraz w Równym, Kijowie i Czerniowcach
  10. ↑ 10,0 10,1 Bandera i Szuchewycz honorowymi obywatelami Tarnopola.
  11. ↑ Stepan Bandera za swoją „narodową postawę” otrzymał z rąk władz ukraińskich honorowe wyróżnienie wielu innych miast na terenie dzisiejszej Ukrainy Zachodniej (których liczba stale rośnie), są to oprócz Tarnopola m.in. Lwów, Iwano-Frankiwsk (dawny Stanisławów), Łuck, Truskawiec, Kowel, Sokal, Czerwonogród (dawny Krystynopol), Chust, Brody, Żółkiew, Trembowla, Jaworów, Nowojaworowsk, Borysław, Radziechów, Dublany, Rawa Ruska, Kuźniecowsk, Dolina, Stebnik, Kołomyja, Morsztyn, Wołświn, Zborów. Natomiast Roman Szuchewycz otrzymał tytuł honorowego obywatela m.in. miast: Lwowa, Iwano-Frankiwska, Tarnopola, Chustu, Trembowli, Jaworowa, Nowojaworowska, Borysławia, Kuźniecowska
  12. ↑ Rok Sawura na Tarnopolszczyźnie

[edytuj] Galeria

[edytuj] Bibliografia

[edytuj] Linki zewnętrzne

p • d • e
Miasta wojewódzkie II Rzeczypospolitej
Białystok • Brześć nad Bugiem • Katowice • Kielce • Kraków • Lublin • Lwów • Łódź • Łuck • Nowogródek • Poznań • Stanisławów • Tarnopol • Toruń • Warszawa • Wilno
 Polska
p • d • e
Miasta obwodu tarnopolskiego
Flag of Ternopil Oblast.svg
p • d • e
Rejony obwodu tarnopolskiego
Rejony herb obwodu tarnopolskiego
Miasta wydzielone
Tarnopol