Poznaj przeszłość Warszawy

Zwoleń – Wikipedia, wolna encyklopedia

Zwoleń – Wikipedia, wolna encyklopedia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, szukaj
Ambox important.svg
 Niektóre informacje zawarte w artykule wymagają weryfikacji.
Do weryfikacji: W 1800 roku przebywał tu, wraz ze swym sztabem książę Józef Poniatowski chodzi prawdopodobnie o rok 1809
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta w Polsce. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Zwoleń
Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Zwoleniu
Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Zwoleniu
Herb
Herb Zwolenia
Państwo  Polska
Województwo mazowieckie
Powiat zwoleński
Gmina Zwoleń
gmina miejsko-wiejska
Założono 1425
Prawa miejskie 1425
Burmistrz Bogusława Janina Jaworska
Powierzchnia 15,91[1] km²
Ludność (2009)
• liczba
• gęstość
8048
505,8 os./km²
Strefa numeracyjna
 (+48) 48
Kod pocztowy 26-700
Tablice rejestracyjne WZW
Położenie na mapie Polski
Poland location map.svg
"Zwoleń"
Zwoleń
51°21′25″N 21°35′02″E / 51.35694, 21.58389Na mapach: 51°21′25″N 21°35′02″E / 51.35694, 21.58389
TERC
(TERYT)		 1142136054
Urząd miejski
pl. Kochanowskiego 1
26-700 Zwoleń
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Zwoleń w Wikisłowniku
Strona internetowa

Zwoleń – miasto w Polsce, w województwie mazowieckim, siedziba powiatu zwoleńskiego i gminy Zwoleń.

Przez miasto przepływa niewielka rzeka Zwolenka, dopływ Wisły.

Według danych z 30 czerwca 2009 roku, miasto miało 8048 mieszkańców[2].

Historycznie położony jest w Małopolsce, w ziemi sandomierskiej.

Spis treści

[edytuj] Historia

Zwoleń powstał na gruncie wsi Gotardowa Wola w latach 20. XV wieku, na mocy przywileju wydanego przez króla Władysława Jagiełłę. Datowane dokumenty lokacyjne z 1425 roku poświadczają zaawansowany już stopień zasadzenia osady.

Lustracja miasta z 1564 potwierdza ważność szlaku komunikacyjnego biegnącego z Lublina przez Zwoleń do Radomia i Wielkopolski. Ważnym czynnikiem do intensywnego rozwoju miasta było rzemiosło, które już w 1555 otrzymało prawo zrzeszania się w cechy.

W latach 1566-1575 Jan Kochanowski był prebendarzem miejscowej parafii. W wyniku potopu szwedzkiego Zwoleń poniósł ogromne straty materialne i ludzkie, które zaważyły na jego dalszych losach i spowodowały, że miasto nie powróciło już do dawnej świetności. Po upadku insurekcji kościuszkowskiej i III rozbiorze Polski miasto weszło w skład zaboru austriackiego. W 1800 roku przebywał tu, wraz ze swym sztabem książę Józef Poniatowski. Po likwidacji Księstwa Warszawskiego i utworzeniu w 1815 roku Królestwa Polskiego, Zwoleń wszedł w jego skład.

Od tego momentu zmienił się ustrój miasta, wprowadzono urząd burmistrza wraz z jego ławnikami. Za udział w powstaniach narodowych władze carskie zdegradowały Zwoleń do miasta osady. Efektem tego był zastój ekonomiczno-gospodarczy. W latach 1870 – 1925 Zwoleń był osadą miejską w gminie Zwoleń. 10 czerwca 1925 roku rozporządzeniem Rady Ministrów Zwoleń ponownie został wpisany w poczet miast; jednocześnie rozszerzono jego granice[3].

Nieistniejąca obecnie synagoga w Zwoleniu, która spłonęła po zbombardowaniu miasta przez Niemców we wrześniu 1939

W 1921 w Zwoleniu mieszkało około 8544 osób z czego 3787 Żydów. Do chwili wybuchu wojny liczba żydowskich mieszkańców wzrosła do około 5000[4].

Wybuch II wojny światowej okazał się tragiczny w skutkach, miasto zostało mocno zniszczone[5]. Między innymi spłonęła zabudowa rynku i miejscowa synagoga. Za udział w ruchu oporu (Armia Krajowa i Bataliony Chłopskie) mieszkańcy Zwolenia i okolic trafiali do więzień lub byli rozstrzeliwani w egzekucjach na placu Jana Kochanowskiego, a także ginęli w katowniach gestapo. Po zajęciu miasta przez Niemców, zamieszkujący je Żydzi byli zmuszani do prac porządkowych. Wielokrotnie byli też ofiarami wymuszeń niemieckich żandarmów z Sandomierza[6]. Miały miejsce egzekucje Żydów w radomskim więzieniu za opuszczanie terenu getta w Zwoleniu[7]. W Zwoleniu istniała delegatura radomskiego komitetu Żydowskiej Samopomocy Społecznej[8]. W marcu 1941 do Zwolenia przesiedlono część Żydów z Przytyka[9]. Getto w Zwoleniu powstało w lutym 1942 r.[10] Było zamieszkane przez około 6000 osób, tak ze Zwolenia jak i Pionek, Garbatki, Gniewoszowa, Sarnowa i Kazanowa. Żydów zmuszano do pracy przy regulacji Wisły oraz wysyłano do obozów pracy w Pustkowie, Skarżysku-Kamiennej i Dęblinie[11]. 18 sierpnia 1942 Niemcy zaczęli zwozić do Zwolenia Żydów z Gniewoszowa, Janowic, Oblas, Pionek i Policzny. Liczba ludności wzrosła do około 9000-11000[12][13]. Zwoleńskie getto zostało zlikwidowane 29 września 1942 r., kiedy około 10000-10500 ludzi zostało wywiezionych do obozu w Treblince[14][13]. W czasie wojny Niemcy zniszczyli żydowski cmentarz. Zwoleńscy Żydzi walczyli i ginęli w Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRR i LWP[15]. Po pewnym czasie od zakończeniu działań wojennych, w czerwcu 1945 r. w Zwoleniu odnotowano obecność 73 Żydów[16].

Dalsza historia Zwolenia to dźwiganie się z pożogi wojennej. Przykładem tego może być powołanie w pierwszych miesiącach po ustaniu działań wojennych gimnazjum przekształconego później w liceum ogólnokształcące. Uruchomiono również średnią szkołę rolniczą.

30 września 1954 roku w Zwoleniu został utworzony powiat, który należał do województwa kieleckiego, co podniosło znacznie rangę miasta. Powstały dogodne warunki do rozwoju infrastruktury gospodarczej i przemysłowej. Powstała filia Zakładów Metalowych "Łucznik" oraz Zakłady Mięsne.

W latach 1970-1972 Zwoleń zdobył I miejsce w konkursie "Mistrz Gospodarności". Po likwidacji powiatu 21 sierpnia 1975 gmina i miasto zostają połączone w jedną jednostkę administracyjną i włączone do nowopowstałego województwa radomskiego. W skład gminy weszło 28 okolicznych wsi. Na podstawie ustawy z marca 1990 o terenowej organizacji rządowej 1 sierpnia 1990 został utworzony w Zwoleniu przez Szefa Rady Ministrów Urząd Rejonowy, obejmujący swym zasięgiem 7 gmin w tym miasta Zwoleń i Lipsko. W 1999 Zwoleń stał się siedzibą powiatu obejmującego 5 gmin: gminę Tczów, gminę Kazanów, gminę Przyłęk, gminę Policzna oraz gminę Zwoleń. Powiat wszedł w skład województwa mazowieckiego.

[edytuj] Komunikacja

Zwoleń leży w południowo-wschodniej części województwa mazowieckiego, na skrzyżowaniu drogi krajowej: nr79 Warszawa – Sandomierz – Kraków – Bytom i drogi krajowej nr12 Łęknica – Żary – Żagań – Głogów – Leszno – Kalisz – Sieradz – Piotrków Trybunalski – Radom – Puławy – Lublin – Dorohusk, która na odcinku Piotrków Trybunalski - Dorohusk ma stać się drogą ekspresową S12 z obwodnicą miasta.

Zwoleń nie posiada stacji kolejowej, niemniej jednak posiada połączenia autobusowe z Lublinem, Warszawą, Radomiem, Tarnobrzegiem, Ustrzykami Dolnymi, Sanokiem, Mielcem, Krakowem, Rzeszowem, Zamościem, Tomaszowem Lubelskim, Poznaniem, Katowicami, Łodzią, Lipskiem, Kozienicami, Iłżą, Puławami, Wrocławiem, Częstochową, Piotrkowem Tryb., Kielcami i Chełmem. Obsługiwane są przez PKS i firmy prywatne.

[edytuj] Instytucje oświatowe

W Zwoleniu działają Szkoła Podstawowa im. Władysława Jagiełły, Publiczne Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kochanowskiego oraz Zespół Szkół Rolniczo-Technicznych im. Bohaterów Walki z Faszyzmem. Założony także został Uniwersytet Trzeciego Wieku, którego zadaniem jest animacja osób starszych oraz zwiększenie ich aktywności w życiu kulturalnym.

[edytuj] Sport

W Zwoleniu działa nieformalny klub rowerowy[potrzebne źródło] oraz brydżowy (od 2001 roku), klub tenisa ziemnego, klub piłkarski Zwolenianka, klub szachowy Hetman (przy Domu Kultury) oraz MPKS (miejski parafialny klub sportowy).

[edytuj] Kultura

W Zwoleniu odbywa się szereg imprez kulturalnych, organizowanych przez Dom Kultury oraz władze miasta i powiatu. Najbardziej znaną są coroczne imieniny Pana Jana poświęcone Janowi Kochanowskiemu. Odbywają się one w przedostatnią niedzielę czerwca (pierwsza niedziela wakacji). Na tę imprezę zapraszani są różni sławni goście. Zaproszeni byli m.in.:Szymon Wydra, Ryszard Rynkowski, Jerzy Zelnik, Czesław Majewski, Tadeusz Ross, Dariusz Jakubowski, Stachursky, Alicja Majewska, Marek Torzewski, zespoły Budka Suflera i Kombii, uczestnicy programu Europa da się lubić i inni. Na innych imprezach w Zwoleniu wystąpili także zespół Boys i Ewelina Flinta. W 2000 roku Zwoleń odwiedził w ramach kampanii wyborczej przed wyborami prezydenckimi prezydent Aleksander Kwaśniewski.

[edytuj] Zabytki

  • kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego z kaplicami Kochanowskich, w podziemiach której spoczywają szczątki Jana Kochanowskiego wraz z rodziną oraz Owadowskich spokrewnionych z Kochanowskimi, siedziba parafii pod tym samym wezwaniem
  • kaplica św. Anny na ulicy Wojska Polskiego
  • pomnik Jana Kochanowskiego z Urszulką, przy Gimnazjum, od ulicy Kościelnej
  • pomnik Jana Kochanowskiego w centralnej części parku na placu Jana Kochanowskiego
  • pomnik Władysława II Jagiełły przy Szkole Podstawowej na ulicy Ludowej
  • pomnik św. Jana przy ulicy św. Jana
  • ściana straceń w północno-wschodniej części placu Jana Kochanowskiego.

[edytuj] Współpraca międzynarodowa

Miasta i gminy partnerskie: Zwoleń (Słowacja) [potrzebne źródło]

[edytuj] Sławni ludzie

Pismo Jana Kochanowskiego z zapisku z 1571 roku
Park miejski, w który przemieniono w okresie PRLu dawny cmentarz żydowski

[edytuj] Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 1.10.2009].
  2. ↑ Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2009 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2009-11-24. ISSN 1734-6118. 
  3. ↑ Dz. U. z 1925 r. Nr 62, poz. 435
  4. ↑ Eugeniusz Fąfara Gehenna ludności żydowskiej s. 625
  5. ↑ Krzysztof Urbański Zagłada Żydów w dystrykcie radomskim s. 58
  6. ↑ Krzysztof Urbański op. cit. s. 36, częściowo za Wojciech Lipowski Lekarz: wspomnienia s. 75-76
  7. ↑ Krzysztof Urbański op. cit. s. 105, za Kazimierz Jaroszek i Sebastian Piątkowski Martyrologia s. 13-26
  8. ↑ Krzysztof Urbański op. cit. s. 108
  9. ↑ Krzysztof Urbański op. cit. s. 141
  10. ↑ Krzysztof Urbański op. cit. s. 116 i 151
  11. ↑ Krzysztof Urbański op. cit. s. 151
  12. ↑ Krzysztof Urbański op. cit. s. 165
  13. ↑ 13,0 13,1 Eugeniusz Fąfara op. cit. s. 625
  14. ↑ Krzysztof Urbański op. cit. s. 166
  15. ↑ Krzysztof Urbański op. cit. s. 233
  16. ↑ Krzysztof Urbański op. cit. s. 235

[edytuj] Bibliografia

  • Krzysztof Urbański Zagłada Żydów w dystrykcie radomskim Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej Kraków 2004 ISBN 83-7271-260-3
  • Wojciech Lipowski Lekarz: wspomnienia Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza Warszawa 1980 ISBN 83-205-3213-2
  • Kazimierz Jaroszek i Sebastian Piątkowski Martyrologia Żydów w więzieniu radomskim 1939-1944: wykaz zamordowanych, zmarłych, deportowanych do obozów koncentracyjnych i obozów zagłady Archiwum Państwowe Radom 1997 ISBN 83-905288-0-0
  • Eugeniusz Fąfara Gehenna ludności żydowskiej Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza Warszawa 1983 ISBN 83-205-3452-6
  • Księga adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej Warszawa 1928 s. 334

[edytuj] Linki zewnętrzne

p • d • e
Miasta powiatowe województwa mazowieckiego
Miasta grodzkie Herb województwa mazowieckiego
Siedziby powiatów ziemskich
p • d • e
Powiat zwoleński
Miasta
Zwoleń
 Herb powiatu zwoleńskiego
Gminy miejsko-wiejskie
Gminy wiejskie